آموزش  ادب و علوم اجتماعی راهنمایی نکا

گلستان سعدی

باب اول در عبرت پادشاهان

حکایت اول
در یکی از جنگها، عده ای را اسیر کردند و نزد شاه آوردند. شاه فرمان داد تا یکی از اسیران را اعدام کنند. اسیر که از زندگی ناامید شده بود، خشمگین شد و شاه را مورد سرزنش و دشنام خود قرار داد که گفته اند: هر که دست از جان بشوید، هر چه در دل دارد بگوید.

وقت ضرورت چو نـــماند گریز
                                  دست بگیرد سر شمشیر تیز

ملک پرسید: این اسیر چه می گوید؟
یکی از وزیران نیک محضر گفت: ای خداوند همی گوید:
والکاظمین الغیظ و العافین عن الناس

ملک را رحمت آمد و از سر خون او درگذشت. وزیر دیگر که ضد او بود گفت: ابنای جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز راستی سخن گفتن. این ملک را دشنام داد و ناسزا گفت. ملک روی ازین سخن درهم آمد و گفت: آن دروغ پسندیده تر آمد مرا زین راست که تو گفتی که روی آن در مصلحتی بود و بنای این بر خبثی. چنانکه خردمندان گفته اند: دروغ مصلحت آمیز به ز راست فتنه انگیز.

هر که شاه آن کند که او گوید
                                   حیف باشد که جز نکو گوید

و بر پیشانی ایوان کاخ فریدون شاه، نبشته بود:

جهان ای بـــرادر نماند به کس
                                  دل انـــــــــدر جهان آفرین بند و بس
مکن تکیه بر ملک دنیا و پشت
                                 که بسیار کس چون تو پرورد و کشت
چو آهنگ رفتـن کند جان پاک
                                چه بر تخت مـــــردن چه بر روی خاک
---------------------------------------------------------------------

حکایت دوم
یکی از ملوک خراسان، محمود سبکتکین را در عالم خواب دید که جمله وجود او ریخته بود و خاک شده مگر چشمان او که همچنان در چشمخانه همی گردید و نظر می کرد. سایر حکما از تاویل این فرو ماندند مگر درویشی که بجای آورد و گفت: هنوز نگران است که ملکش با دگران است.

بس نامور به زیر زمین دفـــــــــــن کرده اند
                                                  کز هستیش به روی زمین یک نشان نماند
وان پیر لاشه را که نـــــــــــمودند زیر خاک
                                                 خاکش چنان بــــــخورد کزو استخوان نماند
زنده است نام فرخ نوشـــــــیروان به خیر
                                                 گرچه بسی گــــذشت که نوشیروان نماند
خیری کـن ای فلان و غنیمت شمار عمر
                                                 زان پیشتر که بانـــــــــگ بر آید فلان نماند
---------------------------------------------------------------------

حکایت سوم
یکی از ملوک خراسان، محمود سبکتکین را در عالم خواب دید که جمله وجود او ریخته بود و خاک شده مگر چشمان او که همچنان در چشمخانه همی گردید و نظر می کرد. سایر حکما از تاویل این فرو ماندند مگر درویشی که بجای آورد و گفت: هنوز نگران است که ملکش با دگران است.

بس نامور به زیـــــــــــر زمین دفن کرده اند
                                                 کز هستیش به روی زمین یک نشان نماند
وان پیر لاشه را که نـــــــــــمودند زیر خاک
                                                خاکــــــش چنان بخورد کزو استخوان نماند
زنده است نام فرخ نوشـــــــیروان به خیر
                                                گـرچه بسی گذشت کـه نوشــیروان نماند
خیری کن ای فلان و غنیمت شـمار عمر
                                               زان پیشتر که بانــــــــــگ بر آید فلان نماند
---------------------------------------------------------------------

حکایت
ملک زاده ای را شنیدم که کوتاه بود و حقیر و دیگر برادران بلند و خوبروی. باری پدر به کراهت و استحقار درو نظر می کرد. پسر بفراست استیصار بجای آورد و گفت: ای پدر، کوتاه خردمند به که نادان بلند. نه هر چه بقامت مهتر به قیمت بهتر. اشاه نظیفه و الفیل جیفیه. 

اقل جــبال الارض طور و انه
                                   لاعظم عندالله قدرا و منزلا
آن شنیدی کــه لاغری دانا
                                  گفت بار به ابلهی فــــــربه
اسب تازی وگر ضعیف بود
                                  همچنان از طویله خـــــر به