آموزش  ادب و علوم اجتماعی راهنمایی نکا

مناقب ابن‌ شهرآشوب

اين كتاب به دست ابن ‌شهرآشوب (م588ق) از علماى قرن پنجم و ششم نگاشته شده است. نام کامل کتاب مناقب آل ابی‌طالب است. ولی کتاب بیشتر به مناقب ابن‌ شهرآشوب مشهور است.

شرح حال نویسنده

ابوجعفر (ابوعبدالله) محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی (488 ـ 588 هـ / 1095 ـ 1195 م) ملقب به رشیدالدین و عزالدین، متکلم، واعظ، فقیه، محقق امامی می‌باشد. وی متولد ساری و متوفای حلب است و به دلایل مذهبی در دورۀ سلجوقیان ایران را ترک کرده و به حلب رفته است.

سفرهای علمی

در سفرهای علمی وی تنها به این نکته اشاره شده که به دنبال درگیرهایی با حاکمان مازندران آن دیار را ترک کرده و بغداد در ایام خلافت مقتفی (530 ـ 555 هـ) به بغداد وارد شده است. او پس از مدتی اقامت در آنجا به موصل و سپس به حلب رفت. البته قبل از آن سفری به خراسان، نیشابور، سبزوار، خوارزم و همدان داشته است. وی در حلب درگذشت و در جبل الجوشن به خاک سپرده شد.

گرایشهای فکری و کلامی و سیاسی

ابن‌ شهرآشوب در زمان حکومت سلجوقیان می‌زیسته است. مذهب رسمی آن دوره سنی بوده است و حکومت مذاهب اهل سنت را ترویج می‌کرد. با این وجود ابن ‌شهرآشوب از شیعیان و ارادتمندان به مکتب اهل بیت بوده و کتاب مناقب آل ابی‌طالب گواه بر شیعی و امامی بودن اوست.

سلجوقیان نخستین سلاطین اسلامی بودند که برای مسلمانان مدارس گشودند. این کار نیک در اواسط قرن پنجم به دست خواجه نظام الملک طوسی وزیر ملکشاه سلجوقی انجام یافت. در این دوران (قرن 6) که دوران شکوفایی علم در بلاد اسلامی است و مدارس علمی پایه‌گذاری شده‌اند، محافل بحث و درس رونق دارد؛ کتابخانه‌ها دایر شده‌اند؛ تألیفات فراوان شده‌اند. کتاب مناقب در چنین فضایی تألیف ‌شده است.

آثار

از افتخارات شیعه این است که شاگردانی را در مکتب خود پروانده که خالق آثار گران‌سنگی بوده‌اند؛ هر چند که بسیاری از این آثار در تطور روزگار و تاریخ از بین رفته‌اند، ولی با این وجود آثاری که به دست ما رسیده نیز کم نیستند.

ابن ‌شهر‌آشوب با تخصصی که در علوم قرآن و حدیث داشت، آثار ارزشمندی در این زمینه از خود به جای گذاشت؛ از جمله:

1ـ مناقب آل ابی‌طالب (علیه السلام)

2ـ مثالب النواصب (کتابی است در اندازۀ مناقب)

3ـ المحرون المکنون فی عیون المتون

4ـ اعلام الطریق فی الحدود و الحقایق

5ـ فائدة الفائده

6ـ المثال فی الأمثال

7ـ معالم العلماء

8ـ متشابه القرآن

9ـ دیوان اشعار

مشایخ و شاگردان

از جملۀ اساتید وی می‌توان به: شیخ ابوالفتوح رازی، قطب راوندی، سید ناصح‌الدین آمدی و خواجه نصیرالدین طوسی اشاره کرد. او همچنین از زمخشری، غزالی و خطیب خوارزمی اجازۀ حدیث دریافت کرد. جدش، شهرآشوب، شاگرد شیخ طوسی بوده است.

از شاگردان وی می‌توان به افراد ذیل اشاره کرد:

ـ ابن‌ادریس حلی؛

ـ ابن‌بطریق حلی؛

ـ ابن ابی‌طیّ حلبی (630)؛

ـ ابن‌زهره حلبی (639).

سخن علما دربارۀ نویسنده

صفدی در مورد وی چنین می‌گوید:

وی یکی از بزرگان شیعه و حافظ قرآن بوده است؛ از سایر بلاد به خدمت ایشان می‌آمدند. در علوم قرآن، غریب، نحو، وعظ و … پیشی گرفت. چهره‌ای نکو داشت؛ شیرین سخن، کثیر العلم، متواضع، شب زنده‌دار و دائم الوضو بود.

محمد داودی در مورد وی می‌گوید:

او امام عصرش و یگانه بود و در نزد شیعیان مانند خطیب بغدادی است در نزد اهل سنت ....

انگیزۀ نگارش

ابن‌ شهرآشوب در مقدمه انگیزۀ خود را از تألیف این کتاب بیان می‌دارد که خلاصۀ آن چنین است:

چون دشمنی کافران و خوارج را با امیرالمؤمنین دیدم و اینکه شیعه و سنی در امامت او اختلاف کرده‌اند و اکثریت مردم از ولایت اهل بیت بریده‌اند و از ذکر آنها ترس دارند و از دوستی ایشان اکراه دارند، من از خواب غفلت بیدار شدم و این تنبیه برای من لطفی بود که به کشف احوال و بررسی اختلاف اقوال بپردازم. پس به بررسی اخبار و احادیث مضطرب و مختلف از ناکثین و قاسطین، مارقین و ... پرداختم و در این میان ناب‌ترین این روایات را قصۀ غدیر و آیۀ تطهیر و خبر طیر دیدم. گروهی از این دشمنان به علی اخبار اجماعی را تأویل می‌کردند جمعی در اخبار می‌افزودند یا از آن می‌کاستند؛ فضایل وارده در مورد اهل بیت را به دیگران نسبت می‌دادند و در این میان بر آن شدم که با دیدۀ انصاف و خالی از نصب و اغماض، شبهه را از حجت، بدعت را از سنت، صحیح را از سقیم، حدیث را از قدیم، حق را از باطل، مفضول را از فاضل، را از هم جدا کنم. در این میان، از کتب اصلی اهل سنت و جماعت مطالبی را یافتم که هر دو بر آن اتفاق نظر کرده‌اند در این مواردی که هر دو مذهب بر آن اخبار اتفاق نظر دارند، آن اخبار حاکم بر دو مذهب می‌شود و شاهدی می‌شود برای حقانیت در اعتقاد درست و حق در بین آن دو مذهب. اعتقاد پیدا کردم که فرقه‌ای که خلاف آنچه که معتقد است را روایت کند به درستی خطا کرده است. پس چگونه ممکن است که انسان روایت کند آنچه که در نزدش کذب است و شهادت دهد به آنچه که بر خلافش اعتقاد دارد. و عجب است که در روایاتشان حجتهایی بر ضدشان وجود دارد. پس این کتاب را نگاشتم.

همان‌طور که از کلمات ابن‌ شهرآشوب در مقدمۀ کتابش فهمیده می‌شود انگیزۀ مؤلف بیان فضائل ائمه و معصومین (علیهم السلام) از زبان اهل سنت است؛ یعنی آنچه که از مناقب ایشان در کتب و اخبار آنها آمده است. البته مؤلف به کتب شیعه هم مراجعه و از آنها روایت نقل می‌کند‌.

همان‌طور که از اسم کتاب پیداست مؤلف درصدد است که مناقب و فضائل اهل بیت را بیان ‌کند. در این میان از زندگی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شروع کرده و بعد امام علی (علیه السلام) و ... با ذکر امام حسن عسگری (علیه السلام) و فضائل آن حضرت کتابش را پایان می‌دهد.

با توجه به ابواب کتاب محتوای احادیث مربوط به هر معصومی در ذیل فصل آن آمده است. به عبارت دیگر هر بابی به مناقب و ذکر فضائل مربوط به یکی از ائمه می‌‌پردازد و هر باب به فصولی تقسیم می‌شود.

مناقب ابن ‌شهر‌آشوب به صورت اجمالی دارای این مطالب است:

در احوال پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از جمله: بشارت به نبوت، محل تولد، محل پرورش، دربارۀ بعثت، سخن گفتن حضرت با جامدات و نباتات، معجزات حضرت، اسما و القاب ایشان، هجرت، معراج، غزوات، وفات آن حضرت؛ و بعد باب امامت شروع می‌شود و در آن از عصمت، صفات ائمه، رد غلات و خوارج و ...؛ بعد باب امامت ائمه (علیهم السلام) شروع می‌شود: درجات امیرالمؤمنین (علیه السلام)، سابقۀ علی (علیه السلام) در اسلام، علم علی (علیه السلام)، سابقۀ او در هجرت و جهاد، انفاق، شجاعت، زهد، قناعت و تواضع، مناقب مختص به آن حضرت (علیه السلام)، «ذکره عند الخالق و عند المخلوق»، قضاوتهای حضرت، نصوص بر امامت علی (علیه السلام)، «الفکت و الطائف»، در احوال حضرت و احوال و فضائل و زندگی‌نامۀ بقیۀ ائمه (علیه السلام) تا امام یازدهم است.

ساختار صوری کتاب

این کتاب در 4 جلد و 22 باب تنظیم شده و هر باب نیز از فصول متعددی تشکیل شده است. احادیث منقول از حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) و امام علی (علیه السلام) بالغ بر 3400 حدیث است، اما گردآوری و شمارش تمامی احادیث کار دشواری است.

در جلد اول این کتاب پس از ذکر مقدمۀ مؤلف،که بازگوکنندۀ انگیزۀ وی از تألیف و طرق او به منابع حدیثی شیعه و اهل سنت، به زندگی‌نامه و فضائل حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) پرداخته و سپس ذیل عنوان «باب الإمامة» به کلیاتی در مورد امامت اشاره کرده است.

جلد دوم و بخش زیادی از جلد سوم کتاب به زندگی‌نامه و فضائل و مناقب حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) اختصاص دارد. در جلد سوم علاوه بر این، فضائل حضرت زهرا و امامت حسنین (علیهم السلام) نیز گردآوری شده است. در جلد چهارم تاریخ زندگی امام حسن مجتبی (علیه السلام) تا امام حسن عسگری (علیه السلام) به بیان آمده است.

همان طور که ذکر شد با اینکه عنوان کتاب، مناقب آل ابی‌طالب است، اما بخش اعظمی از کتاب به حضرت علی‌ بن ابی‌طالب (علیه السلام) اختصاص دارد.

نکته قابل ذکر اینکه مؤلف در مقدمه تصریح نموده است که کتاب با ذکر مناقب حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) آغاز شده و سپس به ذکر ائمه (علیهم السلام) پرداخته و با ذکر صحابه و تابعین خاتمه می‌پذیرد؛ حال آنکه کتاب موجود با زندگی‌نامۀ امام حسن عسگری (علیه السلام) پایان می‌پذیرد. این احتمال منتفی نیست که مؤلف وقت کافی برای این کار نداشته و یا آنکه آن بخشی از کتاب به دست ما نرسیده است.

انتساب كتاب به نويسنده

آقا بزرگ طهرانی می‌گوید: از سخن شیخ زین‌الدین بیاضی در کتاب الصراط المستقیم مشخص می‌شود که اصل مناقب، که کتابی بزرگ بوده، مفقود است و آنچه موجود است همان منتخب آن موسوم به النخب است. ولی النخب با المناقب چاپ شده تفاوت دارد. این دو کتاب در حال حاضر موجود است، ولی المناقب موجود ناقص و فاقد باب احوال امام دوازدهم (علیه السلام) است . ابن‌ شهرآشوب وجه ملقب بودن شیخ مفید را به کتاب المناقب و همان باب آخر مفقود حواله داده است.

علامه مجلسی در مقدمۀ بحار کتاب المناقب را از آثار ابن ‌شهرآشوب ذکر می‌کند.

شیخ حر عاملی در تذکرة المتبحرین،تفرشی در نقد الرجال و خود مؤلف در معالم العلماء این کتاب را از تألیفات ابن‌ شهرآشوب ذکر کرده‌اند.

سبک شناسی کتاب

ابن ‌شهر‌آشوب به خاطر اختصار در متون اخبار و جلوگیری از اطالۀ کلام اسانید را به خاطر شهرتشان حذف کرده است. البته او در مقدمه، طرق و اسانید خود را به همۀ کتابهایی که از آنها نقل کرده است می‌آورد. در مقدمه ابتدا طرق خو د را به کتب عامه ذکر کرده و سپس طرق خود را به کتب شیعه ذکر می‌کند.

ابن‌ شهر‌آشوب می‌گوید:

من این طرق را در مقدمه ذکر کرده‌ام تا اینکه این احادیث از حد مراسیل خارج شوند و به باب مستندات بپیوندند ... . در برخی موارد، برخی اخبار در دیگر روایتها داخل شده‌اند، در مواردی آنها را مختصر آورده‌ام و ... سپس این اخبار را به حواشی‌ای از اشعار و آیات آراستم پس خدا رحمت کند کسی را که عبرت گیرد ...

جايگاه كتاب

علامه مجلسی در مقدمۀ کتاب در توثیق مصادر خود می‌گوید: کتاب‌های مناقب و معالم از کتب معتبر است و صاحبان اجازه آ‌ن‌ دو را ذکر کرده‌اند و مؤلف آنها در فضیلت، وثاقت و جلالت مشهورتر از آنست که حال او بر کسی مخفی باشد.

الف) نسخ خطی

در بمبئی و در خزانه حاج علی‌محمد نسخه‌ای از آن بوده که بر روی آن نوشته شده بود: «این نسخه برگرفته از نسخه‌ای است که به خط ابی‌القاسم ‌بن اسماعیل‌بن عفان الکلینی الوراق الحلی در سال 651 بوده است». از این کتاب تلخیصی صورت گرفته به نام نخب المناقب که به نظر شیخ بیاضی کتاب موجود همان نخب المناقب است و اصل کتاب مفقود شده است. با مقایسه کتاب مناقب موجود با کتاب نخب، این فرضیه که این دو کتاب یکی باشند، باطل می‌شود؛ اما به هر حال با توجه به نقص کتاب مناقب در بخش پایانی‌ ـ عدم ذکر زندگی‌نامه امام دوازدهم‌ ـ همچنین یافت نشدن برخی از مطالب موجود در نخب‌ ـ همچون سخن جوینی در مورد سند حدیث غدیر‌ ـ در نسخۀ حاضر از مناقب و ... می‌توان نتیجه گرفت که مناقب حاضر نسبت به متن اصلی نقایصی دارد. ارجاعات ابن ‌شهرآشوب در معالم، به بخش مربوط به امام مهدی (علیه السلام) و ابن‌طاوس در الملاحم این احتمال که بخش پایانی توسط مؤلف تالیف نشده باشد را منتفی می‌کند.

با توجه به نقص کتاب حاضر و فاصلۀ کتابت اولین نسخه خطی که از آن گزارش شده تا مرگ مؤلف ـ حدود 70 سال ـ و روشن نشدن وضعیت این کتاب در این دوره 70 ساله، نمی‌توان قضاوتی در مورد بخش مفقود کتاب داشت.

ب) نسخ چاپی

مناقب آل ابی‌طالب در دو جلد به سال 1313 چاپ شده است. همچنین چاپ خوبی از این کتاب در سال 1317 در تهران در دو جلد به کمک‌ حاج شیخ محمود بروجردی صورت گرفته است.

دار‌ الأضواء بیروت نیز یک دورۀ 5 جلدی از مناقب را منتشر کرده که چاپ دوم آن در سال 1412 صورت گرفته است. این چاپ با تحقیق و فهرست آقای یوسف بقاعی صورت پذیرفته است. چاپ مذکور در 5 جلد و دارای حواشی و تعلیه‌های مناسبی است. جلد 5 این چاپ به فهرست اختصاص یافته است. محقق در حواشی خود به شرح حال افراد در سند یا متن پرداخته و همچنین لغات سخت و نامأنوس متن را شرح و تبیین کرده است. در برخی موارد اسم و القاب افراد را کامل و به طور مشخص بیان نموده است.

در بررسی لغوی بیشتر به معجم الوسیط و لسان العرب ارجاع داده است.

در شرح حالها هم به کتب رجالی از شیعه و اهل سنت (رجال طوسی، اسد الغابه) و کتب تراجم (فهرست اسماء الشیعه) ارجاع داده است.