برنامه ی بازدید علمی
برنامه ی بازدید علمی
بازدید علمی باید با برنامه ی از پیش تعیین شده انجام شود که در این صورت
مورد استقبال مدیران آموزشگاه نیز قرار می گیرد . یک معلم خلاق ، باید قبل از
اجرای بازدید علمی، درجلسه ای با حضور دانش آموزان، برنامه بازدید را تدوین
کند و به منظور کسب موفقیتو نیز اجرای روشی فعال در اموزش جغرافیا ، لازم
است در طرح وتدوین برنامه ، وظایف ومسئولیت هایی را برای هر یک از دانش-
آموزان وگروه ها تعیین کند وخود نیزدرکلیه مراحل ( برنامه ریزی، تصمیم گیری
وانجام بازدید ) آنها را راهنمایی و هدایت کند .
در تنظیم برنامه بازدید علمی باید ابتدا به سه سؤال زیر پاسخ داد :
1- برنامه ی بازدید علمی چه باشد ؟
2- چگونه برای بازدید علمی برنامه ریزی کرد ؟
3- چه نتایجی از برنامه بازدید علمی باید حاصل آید ؟ (همان منبع )
برای یافتن پاسخ سؤالات فوق ، توجه دقیق به هدف برنامه ، مواد برنامه تحصیلی
تمایلات و علاقه دانش آموزان ، امکانات مدرسه و اولیای دانش آموزان وامکانات
اجتماعی ضروری است .
اهداف بازدید علمی
در هر بازدید علمی ، اهداف خاصی مد نظر اجرا کنندگان می باشد . اهداف
یک بازدید علمی را می توان به شرح ذیل یاد آور شد :
1- قرارگرفتن دانش آموزان در فضای باز ومحیط واقعی جغرافیایی ودور شدن
از محیط بسته مدرسه و کلاس درس ، تا به این وسیله مفاهیم را به راحتی وسادگی
در یابند .
2- تحریک دانش آموزان ازطریق پرسش وپاسخ درمورد مسائل محیطی و یافتن
راه حل مسأله وارضای حس کنجکاوی آنان .
3- علاقه مند کردن دانش آموزان به مواد ومحتوای درسی ازطریق بازدید علمی.
4- آشنایی دانش آموزان با مفاهیم و پدیده های جغرافیایی از قبیل : کوه ، دشت
جلگه،جنگل ،رشد ونموگیاهان ودرختان درفصول مختلف سال و... که به صورت
نظری در کلاس درس می خوانند .
5- رشدوتوسعه مهارت های دانش آموزان ازطریق مشاهدات مستقیم وجمع آوری
اطلاعات دست اول .
6- رشد مهارت های زندگی جمعی از طریق مشارکت دریک بازدیدعلمی و واقع
شدن در یک محیط دوستانه با معلم و همکلاسی ها .
7- لذت بخش کردن مطالب درسی به منظورغنی ساختن آموزش،یادگیری ودرک
عمیق مفاهیم و پدیده های جغرافیایی ، آموزش دراز مدت و پایدارماندن مطالب در
ذهن .
8- لذت بردن از مطالعه ی جغرافیایی و ایجاد ارتباط عاطفی بین دانش آموزان و
محیط زیست آن ها .
9- ایجاد آگاهی درباره ی چگونگی کاربری زمین ها و بهره برداری انسان از
محیط .
10- ایجاد عادت به مشاهده ی صحیح وعلمی پدیده ها در محیط واقعی و درک
ارتباط پدیده ها با یکد یگر . ( ایرانی ، 1377 )
چگونگی طراحی و اجرای یک بازدید علمی
هر برنامه علمی وآموزشی دارای سه قسمت اساسی: طراحی ، اجرا و ارزشیابی
است. هر سه مورد فوق نیز درارتباط نزدیک با هم قرار دارند . اگر در یک مورد
کوتاهی شو د، بر دیگری اثر می گذارد. به طور کلی برای انجام یک بازدید علمی
باید مراحلی را به این شرح طی کرد :
مرحله ی اول : « تهیه ی طرح اولیه ی بازدید علمی »
در این مرحله ، توجه به موارد ذیل ضروری است :
1- تعیین موضوع:موضوع بازدیدعلمی رامی توان متناسب با یکی ازموضوعات
ومباحث کتاب درسی انتخاب کرد، مثلاً بازدید از یک منطقه ی کوهستانی،ایستگاه
هوا شناسی ، کارخانه ، شهر، روستا ، حوضه رودخانه ویا اثری تاریخی درمحیط
جغرافیایی و...
2- بیان اهداف : با توجه به آن چه گذشت ، باید اهداف بازدید علمی به روشنی
برای دانش آموزان بیان شود ، مثلاً د ر بازدید علمی جغرافیایی ، یکی از اهداف
مشاهده پدیده های طبیعی وانسانی مسیربازدید ویا تطبیق آن هاست.دربازدید ازیک
اثر تاریخی نیز هدف ، آشنایی با معماری در دوره تاریخی خاص در مکان معیّن
می باشد و...
3- تعیین زمان بازدید علمی: باید در ابتدا ، تاریخ شروع و خاتمه بازدید مشخص
شود .
4- بررسی اوضاع جغرافیایی منطقه ی مورد نظر : با استفاده از نقشه محل و
اطلاعات مربوط به آن ، تعیین مسیر رفت و برگشت و ...
مرحله ی دوم : « درخواست صدور مجوز از اداره »
پس از تهیه طرح اولیه، باید از اداره مربوطه نیزدرخواست کرد تا مجوزاجرای
بازدید را صادر کند . چنانچه درخواست از طریق آموزشگاه و به صورت رسمی
و به انضمام طرح اولیه به اداره ارسال شود ، بیش تر مورد توجه مسئولان قرار
می گیرد .
مرحله ی سوم : « تهیه ی فهرست کارهایی که باید انجام شود و همچنین
نیازمندی های سفر علمی »
درابتدا باید به مسائل ایمنی، پیش بینی ها، شناخت محل واطلاعات محلی،کروکی
مسیر، رضایت نامه والدین و... توجه داشت وسپس فهرستی از نیازمندی ها را در
دو بخش تهیه کرد :
1- فهرست ملزومات خدماتی– رفاهی( وسیله نقلیه، جعبه کمک های اولیه،لباس
مناسب سفر ، مواد خوراکی و غذای بین راه ، پتو ، زیرانداز و وسایل شخصی
دانش آموزان ) .
2- فهرست ادوات انجام کار عملی ( وسایل تحریر شامل مداد ، مداد پاک کن
دفتر یادداشت ، خط کش ، نقشه محل مورد بازدید ، قطب نما ، دماسنج ، دوربین
عکاسی و ... ) .
مرحله ی چهارم : « تهیه ی کروکی مسیر بازدید »
معلمی که می خواهد دانش آموزان را به بازدید ببرد ، با شناخت کافی از محل ،
چنین طرحی را اجرا می کند و درمسافرتی که قبل ازاجرای بازدید به منطقه انجام
می دهد ، بر اساس نقشه محل و اطلاعات خود ، کروکی مسیر را تهیه می کند و
روی آن مکان های توقف،مدت توقف وآخرین ایستگاه رامشخص می کند.همچنین
در این مرحله ، تهیه طرح درس مربوط به بازدید علمی ، سؤالاتی که باید پرسیده
شود . فعالیت هایی که باید انجام شود ، ضرورت دارد .
مرحله ی پنجم : « آشنایی با سازمان ها، مؤسسات و افرادی که در صورت بروز
حوادث غیر مترقبه می توان از آن ها کمک گرفت »
سپس باید فهرستی ازاسامی آنها تهیه کرد ودر مورد تاریخ بازدیدعلمی ، ساعت
حرکت ، مسیر بازدید و... به آنها اطلاع داد .
مرحله ی ششم : « پیش بینی های لازم »
آنچه که باید در این مرحله مورد توجه قرار گیرد ، به شرح ذیل است :
1- تعطیلی کلاس های درس وپیش بینی برنامه جبرانی برای آن .
2- هزینه های سفر و نحوه پذیرایی از دانش آموزان .
3- مکان استراحت و خواب .
4- پیش بینی خطرات ( تصادفات جاده ای ، ریزش کوه ، زلزله ، بارش باران
تگرگ وسیل و ... ) .
5- بیماری برخی از دانش آموزان در حین سفر ( مسمومیت غذایی ، مسمومیت
ناشی از خوردن میوه ها وگیاهان خوراکی ، مارگزیدگی و گزیدگی حشرات و...).
6- گم شدن یک یا چند نفر از دانش آموزان .
و... . ( ایرانی ، 1377 )
مرحله ی هفتم : « جلسه ی توجیهی و گروه بندی دانش آموزان »
در جلسه ی توجیهی ، ابتدا باید تفاوت بازدید علمی و گردش و تفریح را برای
دانش آموزان تشریح کرد، سپس بااستفاده ازنقشه،اطلاعات مختصری ازمحل های
مورد بازدید در اختیار آن ها قرار داد و در ارتباط با چگونگی مشاهده ی علمی ،
یادداشت برداری،جمع آوری نمونه ها، تهیه عکس ازمناظروچشم اندازها ،مراقبت
از خود درنواحی کوهستانی یا سواحل رودخانه ها و... ، نکات لازم را یاد آورشد.
آن گاه دانش آموزان را به گروه های 4و یا 5 نفره تقسیم کرد و در مورد نحوه ی
ارزشیابی ازبازدید علمی ( رفتار افراد وگروه ها، اخلاق وآداب معاشرت ،تخلفات
اجتماعی ، دقت در بازدید علمی ، نحوه ی تهیه گزارش ، طرح سؤالات علمی از
جانب دانش آموزان ، فعالیت گروهی و میزان مشارکت هر فرد در گروه و... ) به
آن ها تذ کرات لازم را داد .
در خصوص گروه بندی دانش آموزان ، یاد آوری این نکته لازم به نظر می رسد
که هر گروه باید متشکل از افراد فعال ، کنجکاو، تیزهوش و نیز ساکت ، آرام و
ضعیف باشد . یک نفر هم به عنوان سر گروه انتخاب شود تا وظیفه ی سازماندهی
وهماهنگی آن گروه را به عهده داشته باشد . ( چوبینه وهمکاران ، 1377 )
مرحله ی هشتم : « دریافت رضایت نامه والدین »
پس ازتشکیل کلاس توجیهی، باید نسبت به دریافت رضایت نامه والدین اقدام کرد.
این کاربسیاری ازمسئولیت ها را ازدوش معلم وسرپرست بازدید علمی برمی دارد
و این در صورتی ممکن است که والدین از قبل درباره ی اهداف بازدید ، مسیر
بازدید ، مکان های مورد بازدید و زمان شروع و خاتمه ی بازدید اطلاع پیدا کنند.
موارد فوق باید در رضایت نامه گنجانیده شود .
مرحله ی نهم : « کنترل کارها »
کنترل فهرست کارهایی که به منظورفراهم کردن مقدمات اجرای بازدید باید انجام
شود و نیز کنترل نیازمندی ها .
مرحله ی دهم : « شروع بازدید علمی »
قبل از شروع بازدید ، باید ابتدا رضایت نامه ها را کنترل وبا لیست دانش آموزان
تطبیق داده شود. سپس حضوروغیاب به عمل آید وبراساس لیست حاضران ،توسط
سرپرست بازدید هزینه های سفر نیز جمع آوری شود . ساعت شروع حرکت
وضعیت هوا و... به منظور تهیه ی گزارش بازدید ، ثبت شود . در حین حرکت
معلم باید توضیحات لازم را ارائه دهد و پس از 45 دقیقه یا حداکثر یک ساعت از
آغاز سفر ، در ایستگاه اول توقف صورت گیرد ومعلم متناسب با مطالب ومحتوای
درسی ، پدیده ها را به دانش آموزان معرفی کند . گروه های دانش آموزان نیز باید
به مشاهده ی علمی و یادداشت برداری بپردازند و چشم انداز منطقه را ترسیم کنند.
لازم به یاد آوری است که ایستگاه انتخابی برای رسم چشم انداز ، باید در بالاترین
نطقه مسیر و مناسب برای رؤیت و مشاهده ی چشم انداز باشد .
در توقف بعدی ( حدود 2 ساعت بعد از شروع بازدید ) ، لازم است یک پذیرایی
مختصر به عمل آید تا دانش آموزان خستگی راه را از تن به در کنند و سپس به
ادامه ی کارهای عملی بپردازند .از جمله کارهای عملی که درهنگام اجرای بازدید
می توان انجام داد و در واقع به صورت اجرای روش تدریس نمایشی نیز می باشد
جهت یابی است که این کار را می توان با استفاده از قطب نما ، سایه ی تیر چوبی
ساعت و ... عملاً انجام داد و یا اندازه گیری دمای هوا با دماسنج ، نحوه ی اندازه-
گیری دبی رود و ... .
علاوه بر این ، باید معلم نظر دانش آموزان را به فعالیت های انسانی و میزان
دخالت انسان در محیط جلب کند وبه منظور دخالت دادن کارهای دانش آموزان در
ارزشیابی نهایی از بازدید علمی ، به میزان توجه و دقت آنان به پدیده های طبیعی
وعوارض انسانی در محیط ، میزان مشارکت در فعالیت گروهی و... اهمیت دهد.
دانش آموزان می توانند درپایان مشاهدات، با راهنمایی معلم ،از پدیده ها، مناظر
و چشم اندازها عکس تهیه کنند و در مسیر بازگشت ، پیرامون بازدید انجام شده ،
تکمیل کروکی مسیرو یادداشت های خود به بحث وتبادل نظر بپردازند واز تجارب
یکدیگر استفاده کنند .
مرحله ی یازدهم : « تهیه ی گزارش بازدید علمی »
دانش آموزان پس از اجرای بازدید علمی، جمع آوری اطلاعات اولیه، دسته بندی
وتجزیه و تحلیل و نتیجه گیری ازمشاهدات مستقیم ، باید درمورد پدیده های مختلف
مورد مشاهده ، نتیجه بازدید و برخی نکات مثبت و منفی در جریان سفر علمی
گزارشی تهیه و به معلم یا کلاس ارائه دهند . آنها می توانند گزارش ها را انفرادی
یا گروهی تنظیم کنند .
نه تنها دانش آموزان ، بلکه معلم نیز باید گزارشی تهیه کند تا آن را به اداره ی
آموزش وپرورش ، مسئول آموزشگاه واولیای دانش آموزان ارائه دهد و یک نسخه
ازآن نیزدرکتابخانه ی آموزشگاه نگهداری شود. نوشتن گزارش ازآن جهت اهمیت
دارد که گذشت زمان ممکن است بسیاری از تجارب به دست آمده را به دست
فراموشی بسپارد . همچنین نقاط قوت و ضعف این بازدید و پیشنهاد های ارائه شده
در آن می تواند در ارتقای سطح بازدید های بعدی مورد استفاده قرار گیرد .
قسمت های مختلف گزارش بازدید :
الف : مشخصات گزارش : شامل عنوان ، محل مورد بازدید ، تاریخ اجرای بازدید ،
نام معلم راهنما ، نام تهیه کنندگان گزارش و تاریخ تنظیم می شود .
ب : شرح بازدید : شامل مقدمه ، نحوه ی جمع آوری اطلاعات و نمونه ها ، طبقه -
بندی ، تجزیه و تحلیل و تفسیر اطلاعات می شود .
پ : نتایج گزارش : ارائه نتایج می تواند به صورت مکتوب ، نمایش نمونه های
جمع آوری شده ، عکس های گرفته شده ، نقشه ، کروکی ، چشم انداز و... باشد .
( رشد آموزش جغرافیا ، 1376 )
مرحله ی دوازدهم : « ارزشیابی از بازدید علمی »
ارزشیابی باید هم بر اساس کارهای عملی که دانش آموزان انجام می دهند و هم
بر اساس گزارش کتبی که ارائه می دهند ، انجام شود .
ملاک های ارزشیابی در بازدید علمی :
1- توجه به اخلاق و انضباط دانش آموزان در جریان بازدید علمی .
2- شرکت فعالانه دانش آموزان در بخش های مختلف در طول بازدید علمی .
3- میزان توجه به طبیعت وپدیده های آن ، علاقه مندی به طرح سؤالات ارزشمند
در مسیر بازدید علمی و کوشش برای یافتن پاسخ سؤالات وحل مسائل محیطی .
4- میزان مشارکت دانش آموزان در فعالیت گروهی و همکاری با دیگر دانش –
آموزان .
5- به کار بردن ابزارها و اطلاعات جغرافیایی در جریان بازدید علمی .
6- ترسیم چشم انداز جغرافیایی و نحوه ی به تصویر کشیدن طبیعت .
7- دقت در تهیه ی کروکی مسیر ویا تکمیل آن ، رنگ آمیزی نقشه های تهیه شده و... .
8- دقت در جمع آوری نمونه ها ، تهیه ی عکس از مناظر طبیعی و دیدنی ها .
9- مرتب کردن اطلاعات جمع آوری شده و طبقه بندی آن ها ، استدلال و نتیجه-
گیری از یافته ها .
10- تهیه ی گزارش کتبی و ارائه در کلاس .
11- پاسخ به سؤالات مطرح شده از جانب معلم . ( چوبینه و همکاران ، 1377 )
بررسی نتایج بازدید علمی
معلم ودانش آموزان، پس ازاجرای بازدید علمی باید به ارزیابی نتایج آن بپردازند
وبررسی کنند که تا چه اندازه به اهداف پیش بینی شده ی قبل ازشروع بازدید دست
یافته اند . در این زمینه لازم است دانش آموزان باهم به بحث و مذاکره درباره ی
مشاهدات خود بپردازند ، اطلاعات جمع آوری شده را تنظیم و طبقه بندی نمایند ،
سؤالاتی را که از قبل از بازدید علمی برای آن ها مطرح بوده است ، بررسی کنند
و از روی اطلاعات به دست آمده به آن ها پاسخ دهند .
مهم ترین نتایجی که از یک بازدید علمی برنامه ریزی شده به دست می آید ، به
شرح ذیل می باشد :
1- بروز خلاقیت و انجام کارهای ذوقی و گرایش به فعالیت های هنری :
بسیاری از دانش آموزان بعد از اجرای بازدید علمی ، به کارهای هنری ، ذوقی و
علمی دست می زنند که یک معلم فعال و خلاق باید زمینه ی آن را فراهم کند . از
جمله ی این موارد ، می توان به ساخت مدل ها ف آلبوم عکس از مناظر ، جداول
و نمودارها و دیگر نمونه ها و طرح های جغرافیایی اشاره کرد .
2- تفهیم بهتر مطالب علمی و تطبیق با واقعیت ها :
دانش آموزان مطالب کتاب های درسی را که به طورنظری آموخته اند،به صورت
واقعی درمی یابند ومیان واقعیات موجود وامور زندگی خود ارتباط ایجاد می کنند.
3- ایجاد علاقه :
علاقه مند شدن بیشتر بچه ها به موضوع یا موضوعات مورد بحث درکتاب درسی
و جذاب کردن درس جغرافیا .
4- پرورش فن مشاهده تحقیق و استفاده از آن به عنوان بهترین ابزارهای آموزش جغرافیا.
5- ارتقای سطح علمی و اطلاعات دانش آموزان فراتر از کتاب های درسی .
6- آشنا شدن با جنبه های مختلف زندگی در مکان های مورد مشاهده و تفاوت های موجود
با مکان زندگی خود .
7- عادت کردن به رفتارهای مورد قبول مردم ، پرورش روحیه ی تعاون و همیاری .
8- آشنایی با خطرات احتمالی که در مسیر های مورد بازدید ممکن است پیش آید .
9- آموزش جغرافیا از طریق مطالعات میدانی مانند مشاهده ، مصاحبه ، تهیه ی گزارش ،
ترسیم چشم انداز ، تکمیل کروکی مسیر ، تهیه ی نقشه ، جمع آوری نمونه ها و ... .
( ایرانی ،1377 )
رضا عبادي جامخانه دبير تاريخ وعلوم اجتماعي شهرستان نكا دانشجوي دوره دكتري تاريخ دانشگاه علوم وتحقيقات تهران-نکاتی پیرامون تاریخ -جغرافیا - اجتماعی - تحقیق وپژوهش -مازندران شناسی (نکا- ساری و...)-روش های تدریس -نمونه سوالها