آموزش  ادب و علوم اجتماعی راهنمایی نکا

گزارشگر حقيقت "، غلامحسين يوسفي

بيهقي پير جهانديده اي است که در دوره هشتاد و پنج ساله زندگي اش حوادث فراواني ديده و گاهي زندگي خودش هم دستخوش اين حوادث شده است .
تاريخ بيهقي را از جنبه هاي گوناگون مي توان مورد بررسي قرار داد . يکي از مهم ترين ويژگي هايش حقيقت پژوهي بيهقي است . او به مرور يادداشت هايي فراهم مي کرده و مدت ها براي کسب اطلاعات و اخبار از اشخاص معتمد مي کوشيده است . آوردن خرافات و کم و زياد کردن حوادث تاريخي را جايز نمي داند ، فقط به نقل حوادث بسنده نمي کند بلکه به صورت جزئي نگرانه توصيف هم مي کند . بسياري از مندرجات تاريخ او چيز هاي است که به چشم ديده و براي جلب توجه خواننده تصريح مي کند که در فلان واقعه حضور داشته است .
يک دسته ديگر از مدارک مورد استفاده او نقل از اشخاصي است که خود شاهد واقعه بوده اند و مورد اعتماد بيهقي نيز هستند . وقتي هم از کتابي مطلبي را نقل مي کند ، فقط از اسناد استفاده مي کند ، ضمن اين که ماخذ و مدرک خود را به دقت معرفي مي کند .
نکته ديگر دقت او در تاريخ نويسي و حس نکته يابي اوست به طوري که گويي به اصول تاريخ نويسي امروزي آشنا بوده است . تاريخ دقيق وقايع را به همراه ساعت آن بيان مي کند ، شخصيت ها را به خوبي معرفي مي کند تا خواننده نتيجه اي که از اعمال وي بعد حاصل خواهد شد را به روشني درک کند .
بسياري از اشارات او نمودي است از اوضاع زمان . در واقع کتاب او تاريخ تمام نماي دوره غزنوي است . قدرت فهم و استنباط بيهقي اطلاعات مستند و را تاليف  کرده و به صورت کتابي گيرا در آورده است .
  انصاف و تعهد او براي بيان حقيقت مانند روح و جوهر اصلي کتاب است . مکرر ياد آوري مي کند که در همه حال از بيان حقيقت منحرف نخواهد شد . از ستايش خويش اجتناب مي کند ، فروتني او بي اختيار ميان او و خواننده صميميت و محبتي پديد مي آورد . اين تواضع ناشي از کمال فهم اوست که در آن روزگار کم نظير است .
قضاوت هاي بيهقي دقيق و بي هيچ گونه جانب داري يا مخالفت است . با همه احترامي که براي استادش بونصر مشکان قائل است از رفتار تند او در اواخر عمر انتقاد مي کند . او حتي دربارهء  دشمنان هم انصاف را رعايت مي کند ، مثلا به بزرگ زادگي و تبحر بوسهل در شعر اشاره مي کند .
با همه انتقادات صريحي که به حکومت مسعود دارد صفات نيک او ( شجاعت ، حلم ، کرم ، خوش سخني و ...) را مي ستايد .
اگر روايت و قضاوتي را از کسي مي شنود آن را با محک راي و انديشه خود مي سنجد و بر اساس وهم داوري نمي کند ، از اين رو مي توان به اخبار و آراء او اعتماد کرد .
دو نکته ديگر ، يکي آوردن حکايات عبرت آموز در کتاب و ديگري قدرت نويسندگي اش است که تاريخ را به شيوه اي بسيار دلپذير نگاشته است .

 تخليص و باز نويسي: نيره سليمي
منبع: ديداري با اهل قلم ، ص ص 3 – 49