آموزش  ادب و علوم اجتماعی راهنمایی نکا

سازمان و اداره امور مدارس

   بسمه تعالی

مرحله آمادگی
با توسعه مدارس ابتدایی در کشور کم کم توجه بیشتر به آماده ساختن کودکان 5 ساله برای ورود به دبستان مدنظر برنامه ریزان و مسئولان آموزش و پرورش قرار گرفته و واحدهای مستقل یا ضمیمه دبستان ها تحت عنوان «آمادگی» تاسیس و توسعه یافته است.
دراین واحدها، کودکان 5 ساله به مدت یک سال طبق برنامه خاصی برای ورود به دوره بعد آماده می شوند. در اسناد و مدارک مربوط به این دوره، اهداف دوره آمادگی بدین شرح آمده است:
1-    کمک به رشد جسمی، ذهنی، عاطفی، شخصیتی و اجتماعی کودکان
2-    پرورش توانایی ها و استعدادهای کودکان
3-    تقویت قوای جسمی کودکان، به منظور آماده شدن آنان برای تحصیلات دوره ابتدایی
4-    آماده کردن کودکان جهت فراگیری بیشتر و آسان تر مفاهیم آموزشی
5-    فراهم کردن زمینه لازم برای آموزش بهتر در مناطق محروم و مناطقی که دارای گویش محلی هستند.
6-    کمک به خانواده های کم درآمد، در استفاده از یک محیط سالم تربیتی برای پرورش کودکان آنها.
تعیین سیاست های آموزشی و پرورشی دوره کودکستان و آمادگی با شورای عالی آموزش و پرورش بوده و مسوولیت برنامه ریزی و پیش بینی ضوابط و مقررات این دوره برعهده دفتر آموزش ابتدایی و راهنمایی تحصیلی کشور است.

دوره دبستان «آموزش ابتدایی»
آیا تاکنون درباره دنیای کودکان 10-6 ساله و استعدادهای بکر و بالقوه آنان اندیشیده اید؟
آیا در حالات و گفتار و رفتار بچه های دبستانی تعمق کرده اید و با ویژگی ها و تفاوت ها و نیازهای متعدد و متنوع جسمانی و روانی آنان آشنایی کامل دارید؟
آیا قادرید با استفاده از فنون و روش های مختلف به شناخت کودکان این دوره نایل آیید و از طریق مشاهده علمی به کشف استعدادها و انرژی های سرشار آنان بپردازید؟
آیا با فلسفه و اهداف دوره ابتدایی و دیدگاه های علمای تعلیم و تربیت آشنا هستید؟
آیا مایلید یک بار دیگر به گذشته برگردید و خاطرات تلخ وشیرین این دوره مهم حیات خود را از ذهن بگذرانید؟
آیا به طرز کار با کودکان دبستانی به خوبی واقف شده اید؟ آیا مایلید با سازمان مدارس ابتدایی، تاریخچه و سیر تحول آن در ایران آشنا شوید و از زوایای مختلف به این دوره بنگرید؟
آیا مایلید با برنامه ریزی، سازماندهی و شیوه های مدیریت مدارس ابتدایی و وظایف هر یک از کارکنان آن بیش از پیش آشنا شوید؟
آیا دوست دارید هم اکنون که مشغول تحصیل هستید از مقررات حاکم بر مدارس ابتدایی، شوراها و انجمن ها و ... اطلاعات گسترده ای کسب کنید؟ برای یافتن پاسخ برخی از سوال های فوق توصیه می کنیم که:
 اولاً مطالعات خود را درباره دنیای کودکان 10-6 ساله همواره افزایش دهید.
ثانیاً مدتی از وقت خود را طبق برنامه نظام یافته، صرف بازدید از مدارس نختلف و مشاهده و تحلیل مشاهدات خود کنید و از دیدگاه مدیریت و سازماندهی، به بررسی نکات قوت و ضعف آن بپردازید.
ثالثاً به مباحث زیر به دقت توجه و تامل کنید:
دوره ابتدایی و تاریخچه مختصر آن
دوره ابتدایی را دوره آموزش همگانی، مجانی و مرحله اول تعلیمات عمومی نیز گفته اند.
آموزش ابتدایی در ایران، قبل از تاسیس مدارس جدید، در مکتب خانه ها صورت می گرفت و در قانون اساسی فرهنگ مصوب آبان ماه 1290 هجری شمسی به عنوان اولین دوره تحصیلی و مدت آن 6 سال ذکر شده است.
در مرداد ماه 1322 هجری شمسی براساس قانون مصوب مجلس وقت، تعلیمات ابتدایی، عمومی، اجباری و مجانی اعلام شده است.
در سال 1345 با تغییر ساختار آموزش و پرورش دوره ابتدایی از 6 سال به 5 سال تقلیل یافته و به عنوان مرحله اول تعلیمات عمومی اعلام  گردیده است.
هم اکنون کودکانی که 6 سال تمام دارند در دوره ابتدایی ثبت نام نموده و به مدت 5 سال این دوره را می گذرانند.

اهمیت و اهداف دوره ابتدایی
دوره دبستان از لحاظ رشد و تربیت و تکوین شخصیت کودکان دوره بسیار مهمی است و این دوره را دوره اطاعت، تادیب، خلاقیت و بروز استعدادهای عمومی هم گفته اند.
در یکی از اسناد و مدارک مربوط به دوره ابتدایی، اهداف مهم این دوره را به شرح زیر گفته اند:
پرورش فضایل دینی و خصایل اخلاقی در دانش آموزان

1-    پرورش استعدادهای دانش آموزان و کمک به رشد خلاقیت آنان
2-    پرورش قوای جسمی دانش آموزان
3-    ایجاد مهارت های اساسی در زمینه های خواندن، نوشتن، حساب کردن و ...
4-    آموزش نکات بهداشتی به منظور رعایت مسایل بهداشتی در خانواده و جامعه
5-    آشنا کردن کودکان و عادت دادن آنان به زندگی جمعی خارج از خانواده
6-    آماده کردن اطفال برای ادامه تحصیلات بالاتر
7-    آشنا کردن آنان به اطاعت از قانون

نظر به اهمیت تصویب اهداف آموزش و پرورش ابتدایی در شورای عالی آموزش و پرورش این اهداف عیناً مطرح می گردد:

اهداف ابتدایی مصوب شورای عالی آموزش و پرورش
در راستای رسالت و ماموریت آموزش و پرورش و جهت دهی به رشد همه جانبه دانش آموزان بر پایه تعلیم و دستورات دین مبین اسلام، اهداف دوره ابتدایی به شرح زیر تعیین می شود:
مدیران، برنامه ریزان و همه افرادی که در تعلیم و تربیت دانش آموزان نقشی بر عهده دارند مکلفند در برنامه ریزی امور، سازماندهی فعالیت ها و انجام وظایف مربوط به گونه ای اقدام کنند که تا پایان دوره تحصیلی دستیابی دانش آموزان به اهداف تعیین شده ممکن باشد.(رعایت اصول 12 و 13 قانون اساسی برای اقلیت های دینی الزامی است)
اهداف مصوب شامل: اهداف اعتقادی، اخلاقی، علمی و آموزشی، فرهنگی و هنری، اجتماعی، زیستی، سیاسی، اقتصادی به شرح زیر می باشد:
1-    اعتقادی
 ـ اصول دین را می داند و به آن معتقد است.
ـ خداوند را دوست دارد و او را بهترین یاور و کمک می داند.
ـ با زندگی انبیا اولوالعزم به ویژه نبی اکرم (ص) و معصومین تا حدودی آشناس و آنان را دوست دارد.
ـ با معنای معاد آشناست و می داند که انسان در کارهایی که انجام می دهد نزد خداوند پاسخگو است.
ـ به اولیای دین، بزرگان و شخصیت های اسلامی احترام می گذارد.
ـ معنای تولی و تبری را می داند.
ـ قرآن را از رو می خواند و با ترجمه برخی از سوره ها آشنایی داشته و از حفظ می خواند.
ـ ترجمه بعضی از احادیث ساده را می داند.
ـ نماز را به درستی می خواند و با احکام ضروری مربوط به نماز و روزه آشناست.
ـ نمازهای واجب را با رغبت می خواند. (برای دختران)
ـ افراد محرم و نامحرم را تشخیص می دهد و احکام مربوط را رعایت می کند.
ـ با مسایل مربوط به سن تکلیف و تقلید آشناست و احکام را در حد ضرورت می داند و به آن عمل می کند. ( برای دختران)
ـ با حلال و حرام آشناست و احکام مربوط را در حد ضرورت رعایت می کند.
ـ معنای امر به معروف و نهی از منکر را می داند.
ـ به مجاهدین در راه خدا و شهدا احترام می گذارد.
ـ زمان ها و مکان های مقدس و مهم را می شناسد.
ـ به حضور در مسجد علاقه نشان می دهد و آداب آن را می داند.

2ـ اخلاقی
ـ راستگو و امین است.
ـ مودب و مهربان است.
ـ به عهد خود پایبند است.
ـ مظاهر حیا و عفت در او آشکار است.
ـ احترام به بزرگترها را وظیفه خود می داند و به نظرات آنها توجه می کند.
ـ از والدین اطاعت می کند.
ـ شجاع و صبور است.
ـ تمیز است و پاگیزگی را دوست دارد.
ـ تکالیف شخصی روزانه خود را شخصاً انجام می دهد.
 ـ برای رسیدن به موفقیت پشتکار دارد و تلاش می کند.
ـ پوشش اسلامی را دوست دارد و آن را رعایت می کند.
ـ اوقات فراغت خود را با فعالیت ها و بازی های مناسب پر می کند.
ـ امیدوار و با نشاط است و از مواجهه با مشکلات نمی هراسد.
ـ ظاهری آراسته دارد.
ـ خطا و اشتباه دیگران را در مورد خود می بخشد.

ـ برای رفتارهای خود با دیگران دلیل دارد.
ـ در ارتباط با دیگران از کلمات محبت آمیز و دوستانه استفاده می کند.
ـ برای انجام کارهای خود دوستانش را به زحمت نمی اندازد.
ـ به همکلاسان و همسالان خود در انجام وظایف یادگیری کمک می کند.
ـ در برابر رفتارهای ناپسند خود پوزش خواسته و رفتار خود را اصلاح می کند.
ـ نظم و انضباط را در خانه، مدرسه و اجتماع رعایت می کند.

3ـ علمی و آموزشی
ـ نسبت به شناخت پدیده ها کنجکاو است.
ـ در فکر کردن، شنیدن، گفتن و بیان مقصود، خواندن و نوشتن و حساب کردن مهارت کافی دارد.
ـ با زبان فارسی آشنایی دارد و می تواند از کتاب و روزنامه استفاده کند.
ـ به اهمیت و ارزش اطلاعات و اطلاع رسانی در زندگی آگاه است.
ـ ارزش علم را در انجام درست کارها تا حدی می داند.
ـ مهارت های اولیه برای زندگی در جامعه را کسب کرده است.
ـ با نحوه یادگیری خود تا حدودی آشناست.
ـ به مطالعه کتاب علاقمند است.

4ـ فرهنگی و هنری
ـ به زیبایی های طبیعت توجه دارد  و هماهنگی آن را دوست دارد.
ـ در زمینه های هنری از زیبایی در پدیده های طبیعی الگو می گیرد.
ـ از مشاهده آثار هنری لذت می برد.
ـ ذوق و خلاقیت هنری خود را در انجام فعالیت ها نشان می دهد.
ـ سنت ها، پدیده ها و آثار موزون را دوست دارد.
ـ با برخی از آثار معروف هنری آشناست.
ـ به خواندن اشعار و قصه های مناسب علاقمند است.
ـ برخی از آداب فرهنگی اجتماعی اسلامی ـ ایرانی را می داند و برای آنها ارزش قایل است.

5 ـ اجتماعی
ـ وظایف خود را در مقابل خانواده، دوستان و همسایگان می داند.
ـ اعضای خانواده خود را دوست می دارد و در انجام کارها به آنها کمک می کند.
ـ به معلمین و اولیای مدرسه احترام می گذارد.
ـ به حق خود قانع است و حقوق دیگران را رعایت می کند.
ـ برای به دست آوردن حق خود از راه های درست تلاش می کند.
ـ همکلاسی های خود را دوست دارد و به آنها کمک می کند.
ـ همکاری با دیگران را دوست دارد.
ـ در بازی ها و فعالیت های گروهی شرکت می کند
ـ مقررات مدرسه را می داند و به آنها عمل می کند.
ـ به رعایت مقررات اجتماعی علاقه نشان می دهد.
ـ به انجام وظایف و مسئولیت هایی که بر عهده او می گذارند، پایبند است.
ـ نظرات اصلاحی دیگران را در مورد خود می پذیرد.
ـ اشتباهات دیگران را با رعایت احترام به آنها تذکر می دهد.
ـ در برابر خدمت دیگران قدر شناس است و از آنها تشکر می کند.
ـ آداب سخن گفتن را رعایت می کند.
ـ خدمت کردن به میهن و مردم خود را دوست دارد.

6ـ زیستی
ـ از حواس خود به خوبی محافظت و استفاده می کند.
ـ در نشستن و راه رفتن و استفاده از قوای بدنی به درستی عمل می کند.
ـ بهداشت فردی و اجتماعی را رعایت می کند.
ـ در حفظ محیط زیست کوشا است.
ـ با تمرین ها و بازی های مناسب، قابلیت های جسمی خویش را افزایش می دهد.
ـ نکات ایمنی را می داند و رعایت می کند.
ـ اهمیت مصونیت در برابر امراض را درک می کند.
ـ در حفظ سلامتی خود و دیگران تلاش می کند.

7ـ سیاسی
ـ نظام جمهوری اسلامی ایران را می شناسد، به پرچم کشور احترام می گذارد و سرود ملی را از حفظ می خواند.
ـ با زندگی بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران آشناست و از او به بزرگی یاد می کند.
ـ اهمیت استقلال و آزادی را در پیشرفت جامعه درک می کند.
ـ به حکومت دینی و ولایت فقیه علاقمند است.
ـ مسلمانان را دوست دارد و نسبت به امور آنان بی تفاوت نیست.
ـ اقوام مختلف ایرانی را می شناسد و با آنان احساس همبستگی می کند.
ـ افراد عدالتخواه و حق طلب را دوست دارد.
ـ سران کفار و مشرکین صدر اسلام را می شناسد و با اعمال آنها نسبت به پیامبر و مسلمین آشناست.
ـ سران کفار و مشرکین معاند با اسلام را در زمان حاضر می شناسد.
ـ با مفهوم وحدت و امنیت ملی آشناست.

8ـ اقتصادی
ـ کارکردن را دوست دارد و به افرادی که کارهای مفید دارند احترام می گذارد.
ـ وسایل خود را تمیز و سالم نگه می دارد.
ـ تن پروری، بیکاری  و راحت طلبی را از عوامل شکست فرد و جامعه می داند.
ـ در حفظ اموال عمومی به عنوان ثروت ملی می کوشد و در استفاده از آنها درست عمل می کند.
ـ مالکیت خود و دیگران را تمیز می دهد و به مالکیت دیگران احترام می گذارد.
ـ کشاغل و حرف موجود در محیط زندگی خود را می شناسد.
ـ به استفاده از تولیدات داخلی علاقمند است.

شرایط ثبت نام در دوره ابتدایی
وزارت آموزش و پرورش همه ساله براساس آیین نامه اجرایی مدارس شرایط ثبت نام در دوره ابتدایی را به سراسر کشور اعلام می کند.
شرایط برای ثبت نام در کلاس اول با کلاس های دیگر دوره دبستانی تفاوت هایی نیز دارد.
طبق آیین نامه اجرایی مدارس مقررات مربوط به ثبت نام و ادامه تحصیل در این دوره عبارتند از:

ـ در مناطق شهری حداقل سن ثبت نام در پایه اول دبستان 6 سال تمام و حداکثر آن 8 سال تمام است.
ـ حداکثرسن ثبت نام درپایه های دوم ، سوم وچهارم و پنجم ابتدایی به ترتیب 10،11،12و13سال تمام خواهد بود.
درمناطق روستایی و عشایری حداقل سن ثبت نام درپایه اول دبستان 6 سال تمام و حداکثر آن 10 سال تمام است .
حداکثر ثبت نام درپایه های دوم ،سوم ، چهارم وپنجم ابتدایی به ترتیب 12 ،13 و 14 سال تمام خواهد بود .
دارا بودن کارنامه قبولی سالهای دوم ، سوم ، چهارم برا ی تحصیل درپایه بعد .
برای ثبت نام درکلاس اول ابتدایی ارائه گواهی سلامت جسمانی وروانی دانش آموز ضرورت دارد .
این گواهی توسط پایگاه های سنجش سلامت جسمانی وآمادگی تحصیلی صادرمی شود و معمولادرتابستان هرسال براساس هدف زیر،همه نوآموزان 6 ساله مورد سنجش قرار می گیرند.
طرح سنجش آمادگی تحصیلی و جسمی نوآموزان
به منظور بهبود وضع آموزشی و بهداشتی کودکان ، کمک به نظام آموزشی کشور، در تعیین جایگاه آموزش دانش آموزان باکمک به نظام بهداشتی ایران درارزیابی سلامت جسمانی دانش آموزان شناخت به موقع کودکان استثنایی و پیشگیری از افت تحصیلی ، طرح سنجش سلامت جسمانی و آمادگی تحصیلی نوآموزان دربدوورودبه دبستان تهیه واجرا می شود.
این طرح با همکاری وزارتخانه های آموزش وپرورش ، بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی انجام می شود. معمولا نوآوران دراین طرح از نظر شنوایی ، بینائی وسنجش آمادگی تحصیلی مورد معاینه و آزمایش قرار می گیرند .
برنامه ها و کتابهای دوره ابتدایی
برای نیل به اهداف دوره ابتدایی،دانش آموزان درمدرسه وخارج از آن، فعالیتهایی را انجام                      می دهندکه به آنهابرنامه گفته میشود وجدول ساعات درس راهم دربر دارد.
دردوره ابتدایی، دانش آموزان در پایه های اول ودوم وسوم و چهارم و پنجم هر یک24 ساعت درس رسمی دارند. ولذا میزان ساعات درس سالانه دانش آموزان پایه های اول ودوم وسوم وچهارم وپنجم 800 ساعت می باشد.
مواد درسی دانش آموزان درسال تحصیلی 79 – 1378 دردوره ابتدایی عبارت بوده است از:
قران ، تعلیمات دینی واخلاق ، خواندن ودرک بیان و دستورزبان فارسی ، املاء فارسی ، انشاء
فارسی ، تعلیمات اجتماعی ، علوم تجربی وبهداشت ، حساب و هندسه ، هنر و کاردستی، خوشنویسی وورزش .
ساعت درس ابتدایی معمولا 50 دقیقه است و دربعضی از مدارس دو نوبته وبیشتر، عملا زمان کمتری صرف می شود . درپایه های اول و دوم 45 دقیقه است .
براساس دروس مصوب دردوره ابتدایی کتابهای درسی ، توسط دفاتروابسته به سازمان پژوهش وبرنامه ریزی درسی ، تالیف چاپ وانتشار یافته و می یابد .
برا ی تدریس کتابهای درسی دوره ابتدایی کتابهای راهنمای تدریس نیز تهیه و منتشر شده است . علاوه برفعالیت های ترتیبی وهنری درمدارس ابتدایی مطرح می شود که درآیین نامه هاودستورالعمل های مربوط، چگونگی اجرای آنها ابلاغ گردیده است .
سازما نها واداره دبستان ها
دبستان خانه شا گردان ومحلی است که بنای زندگی اجتماعی اطفال درآن پی ریزی می شود.
دبستان خانه بزرگی است که درآن کودکان فرصت می یابندتااستعدادهای خدادادی خویش رافعلیت بخشندوباآهنگ زندگی ، باانضباط آشنا شوند .
اتاق درس دبستان ها، آشیانه شاگردان ومدخل ورودبه میدان وسیع زندگی است واز نظرمکان ،
کلاس درس ودبستان میتواندبه تناسب موقعیت ، یک اتاق ، یک سایه بان ساده ، یک کلاس زیر چادردرمناطق کوهستانی وعشایری ویا ساختمانی مرکب از اطاق های متعددفرض شود.
آنچه دردبستان حائز اهمیت است ، روح حاکم برفضای دبستان، ارتباط انسانی کارکنا ن ، هنر وعلم وتجربه مدیریت وکاربرد روش های صحیح تعلیم وتربیت است . آن گونه که این محیط ، رشد و پرورش متعادل و هماهنگ قوای بدنی ، عاطفی وروانی کودکان راممکن سازدو آنان رابااشتیاق تمام به سوی مدرسه بکشاند که :
درس معلم اربود زمزه محبتی                    جمعه به مکتب آوردطفل گریز پای را
سازمان دبستان ها و نحوه اداره آنها بسیار مهم است وهمه باید باور داشته با شند که دبستان یک سازمان اجتماعی است که با ید تمام تصمیم های آن ، به وسیله همه معلمان و سایر کارکنان ، با رهبری مدیر مدرسه اجرا شود واین احد آموزشی را همانندسازمان بدن بدانندکه باید، هرفردی درکارخود بصیر وآگاه بوده، وظیفه محوله را به خوبی انجام داده ، بصورت هماهنگ وبا هم ، اهداف مدرسه راتحقق بخشند.سازمان مدارس ابتدایی درایران متفاوت است وبه تناسب استقرار دبستان ها درشهر وروستاو تعداددانش آموزان اشکال مختلفی داشته ودارد که از 3 نوع یا (شکل ) می توان یاد کرد .
1-  دبستان هایی که درشهر ها تاسیس می شوند و دارای بنای وسیع ، کلاسهای متعدد، شاگردان و معلمان بیشتری می باشندوبه علت افزایش دانش آموز ممکن است بصورت دونوبته وبیشتر اداره شوندنظیردبستانهای درجه 5 تا7.
2-    دبستان های کوچک چند اتاقی با تعداد کم دانش آموز که معمولاً در مناطق روستایی تاسیس و گسترش می یابند.
3-  مدارس یک معلمی، ثابت و گاه سیار است که شاگردان با سنینی مختلف و در پایه های گوناگون با یک معلم سر و کار دارند نظیر مدارس عشایری و یا بعضی از مدارس روستاهای پراکنده.

مدیریت دبستان ها، خصایص، کارها و وظایف
مدیران مدارس نقش بسیار مهمی در برقراری روابط انسانی در مدرسه و توفیق کارکنان و سلامت جسمی، روانی و اخلاقی دانش آموزان دارند و لذا در انتخاب و انتصاب مدیران باید دقت کافی به عمل آید و این نقش را به افرادی با تقوی، کاردان و با تجربه و برخوردار از هنر و علم مدیریت و تعلیم و تربیت سپرد. همه باور دارند که مدیریت بر کودکان، کاری است ظریف، دقیق، حساس، مفید و موثر و کار با کودکان صبر و حوصله و آرامش، وقت گذاری و دلسوزی، عشق به کودکان و آگاهی از دنیای پرشور و احساس آنان را می طلبد که گفته اند:
نخواهی که ضایع شود روزگار             به ناکار دیده مفرمای کار
در وزارت آموزش و پرورش انتخاب و انتصاب مدیران مدارس ابتدایی از اختیارات روسای آموزش و پرورش هر منطقه است.
دقت در مفاد آیین نامه اجرایی مدارس نشان می دهد که معمولاً درمدارس ابتدایی دو نوع کار وجود دارد.
1-    کارهای اداری
2-    کارهای فنی «آموزشی و پرورشی)
کارهای اداری به کارهایی گفته می شود که در جهت تسهیل و فراهم کردن زمینه های کارهای فنی صورت می گیرد و لذا فردی که امور اداری را بر عهده دارند بادی همواره این نکته را باور داشته باشند که در خدمت کسانی هستند که به امور فنی می پردازند و در جهت ایجاد شرایط مساعد آموزشی و پرورشی باید همواره تلاش کنند.
در مدارس ایران، کارهای اداری معمولاً به مدیران، معاونان، دفترداران، حسابداران و خدمتگزاران جزء و ... واگذار می شود و برای هر کدام شرح وظایفی وجود دارد که در متن آیین نامه تصریح شده است.
در آموزش و پرورش ایران معمولاً روسا و معاونان، مدارس از بین کارکنان فنی انتخاب شده و بدین سمت گمارده می شوند و لذا دارای اطلاعات آموزشی و پرورشی بوده و تجارب حضور در کلاس را دارند.
کارهای فنی در مدرسه، کارهایی هستند که در جهت تحقق فلسفه آموزش و پرورش کودکان، اهداف دوره ابتدایی و اجرای صحیح برنامه های درسی صورت می گیرد.
این قبیل کارها معمولاً در دبستان ها بیشتر بر عهده معلمان و مربیان و راهنمایان تعلیماتی و .. گذاشته شده است.

اداره دبستان های یک معلمی و چند معلمی
رشد سریع جمعیت در ایران و استقبال روزافزون از آموزش ابتدایی موجب شده است که نه تنها در شهرها و بخش ها، بلکه در دورترین نقاط روستایی، فکر تاسیس مدرسه به ویژه مدارس یک معلمی که توسط «رئیس آموزگار» اداره می شود مطرح می گردد.
دبستان یک معلمی در یک ساختمان یک اتاقی تشکیل می شود و یک معلم به همه دانش آموزان که در درجات مختلف سنی و و پایه های متفاوت تحصیلی هستند. آن را کلاس های چند پایه نیز می نامند.
در واقع دبستان یک معلمی، مکتب خانه ساده ای است که کلیه امور اداری، آموزشی به عهده یک آموزگار است که مدیر نیز به شمار می آیدو
مدیران یا مدیر ـ معلمان مدارس روستایی و یک معلمی در اداره این مدارس باید به نکات زیر توجه کنند:
ـ ممکن است این مدارس در اتاقی یا زیر چادری یا سایه بانی تشکیل گردد و لذا توجه به نور و حرارت و رعایت اصول بهداشتی بسیار ضرورت دارد.
ـ محل دبستان هر جا باشد ولو برای مدتی موقت، باید به گونه ای نظام یابد که نشاط و نیروی کار را دراطفال برانگیزد و برای تدریس مناسب باشد و مدیران این مدارس بایداز ابتکار و قدرت هنری و خلاقیت خود، در زیبا ساختن محیط کلاس و فضای آموزشی حداکثر استفاده را به عمل آورند.
ـ یاری گرفتن از شاگردان بزرگار کلاس در اداره امور دبستان و سپردن قسمتی از مسولیت ها با نظارت کامل، از اقدامات دیگری است که باید مورد توجه قرار گیرد.

به امور دفتری دبستان نظیر تنظیم برنامه کار، تهیه صورت حضور و غیاب شاگردان، کارنامه تحصیلی، تنظیم دفتر گزارش راهنمایان تعلیماتی (معلمان راهنما) و انجام مکاتبات اداری توجه شود.
ـ از قدرت و توان مردم روستا و امکانات آن در جهت بهسازی و بهداشتی کردن مدرسه حداکثر استفاده به عمل آید.
ـ همه اصول، روش ها و نکاتی که در کار تدریس دانش آموزان هر پایه باد انجام شود مورد توجه قرار گیرد.

مدیران در اداره مدارس ابتدایی گسترده برای توفیق بیشتر باید به موارد زیر توجه کنند:
1-  جایگاه مدرسه ـ شرایط یادگیری ایجاب م کند که حتی المقدور درانتخاب مکان مدرسه دقت لازم به عمل آید و در نقاط بلند، خوش آب  هوا و دور از باتلاق و برکه و مرداب و کارخانه و معابر پرسرو صدا و گرد و غبار تاسیس و دایر شود. فضای مدرسه به ویژه در مناطق روستایی و بخشها و شهرهایی که محوطه مدارس نسبتاً وسیع است از طریق گلکاری، درختکاری به گونه ای مساعد شود که کودکان بتوانند در فضای دلپذیر آن قسمتی از اوقات خود را صرف کنند و در بهسازی و سالم سازی و طراوت خانه دوم خود بکوشند.
2-  اتاق مدیر ـ مدیر, معاونان مدرسه باید سعی کنند مکانی از ساختمان مدرسه را برای اتاث کار خود اختصاص دهند که بتوانند محوطه مدرسه را زیر نظر بگیرند و دسترسی شاگردان و مراجعان به آنان آسان باشد. همه چیز در اتاق مدیر در جای خود قرار داده شود و نشانگر اعتقاد مدیر به نظم و نظافت مدرسه باشد و کنترل شاگردان به گونه غیرمستقیم نیز صورت گیرد.
3-  از نکات مهم در مدارس ابتدایی، ایجاد و افزایش و نظافت دستشویی و ... می باشد که برای رفع نیازهای جسمی کودکان و سلامت کلی آنان باید در صدر فعالیت های مدیریت مدرسه قرار گیرد.
گفته می شود که برای هر 100 پسر 6 و برای هر 100 دختر 9 دستشویی لازم است. برای معلمان و کارکنان مدرسه باید دستشویی ها در مدرسه به گونه ای باشد که کارکنان به ویژه معاونان و مدیر قادر باشند آنها را زیر نظر بگیرند.
4ـ روشنایی و هوا ـ از عوامل مهمی که در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان موثر است وضع بینایی آنان و توجه به استفاده از هوای سالم در کلاسهاست. لذا مدیران لایق در حد امکان به روشنایی کلاس ها، کتابخانه و تعویض هوای کلاس ها به هنگام زنگ تفریح اهمیت می دهند و این موارد را بسیار مهم می شمارند.
4-  میز و نیمکت و طرز استفاده صحیح از آن ـ توجه به تهیه و استفاده از میز و نیمکت متناسب با قد دانش آموزان از امور مهمی است که باید همه مدیران مسئول بدان توجه کنند.
نیمکت باید متناسب با بلندی پا و میز متناسب با بلندی نیم تنه و بین میز و چشم محصل باید 35 سانتی متر فاصله باشد.
نظارت مدیران بر این امر مهم، توجه به طرز نشستن در کلاس ها توسط معلمان آگاه و ساختن دانش آموزان از طرز استفاده صحیح میز و نیمکت و تابلوی کلاس و تجهیزات دیگر از نکات بسیار مهم بوده و می تواند نشانگر دقت مدیران و آگاهی آنان از رموز تعلیم و تربیت کودکان باشد.
باید همه باور کنند که توجه به این امور که ممکن است جزیی باشد بسیار اساسی است و سلامت جسم کودکان در گرو این دقت هاست.
6ـ ایجاد تسهیلات مناسب برای معلمان و سایر کارکنان ـ از نکات بسیار مهم در مدیریت مدارس ابتدایی، تعیین محل برای کار معلمان، اختصاص فایل برای دفاتر و وسایل آموزشی آنان، اختصاص میز و صندلی در کلاس برای معلمان و آماده کردن شرایط مساعد تدریس است. حتی از طریق تقسیم کار در مدرسه باید به کوچک ترین نکات، نظیر مهیا کردن تخته پاک کن ها، رنگ کردن تابلوهای کلاس اهمیت داد.
7ـ توجه لازم به کتابخانه مدرسه واستفاده از کتاب ها و نشریات آموزشی ـ از نکات مهم در تعلیم و تربیت کودکان دبستان توجه مدیران به تهیه کتاب های مناسب سنین دبستان و نشریات مختلف است. لذا باید این امر تا آن حد مورد توجه قرار گیرد که با اختصاص یک اتاق از مدرسه و در صورت کمبود جا، در اتاق مدیر یا در کلاس های درس، مطالعه کتاب و کتابخوانی، عادی و عمومی ترین کار مدرسه تلقی شود  و مدیران د ترغیب معلمان به خواندن و تشویق دانش آموزان به مطالعه زمینه را برای رشد عقلانی و فرهنگی آنان فراهم سازند.
معرفی نریات متعدد کودکان نظیر نشریات رشد و اصرار بر مطالعه آنها باید از جمله امور مهم مدرسه به شمار آید و تنها به تدریس کتاب های درسی اکتفا نشود.
8ـ فراهم کردن وسایل سمعی و بصری و توصیه و نظارت بر استفاده از آنها در کلاس درس و توجه به ایجاد نمایشگاه فعالیت کودکان ـ برای بروز خلاقیت و استعدادهای نهفته کودکان درمدارس ابتدایی و بهتر فهمیدن و نه حفظ کردن دروس باید، وسایل لازم را در حد امکان فراهم کرد و مدیران لایق و دلسوز همواره سعی داشته باشند که تدریس در کلاس ها با وسیله توام بوده و در این راه از ترغیب معلمان و تشویق دانش آموزان به تولید ابزار آموزشی و یا بهره وری از آنها دریغ نکنند و این امر را نیز از اهم امور و وظایف خود بدانند.
1-  برقراری ارتباط موثر با معلمان و سایر کارکنان ـ از نشانه های لیاقت و شایستگی یک مدیر خوب دبستانی، برقراری روابط مناسب و حسنه با همکاران است.
این ارتباط به گونه ای صورت می گیرد که معلمان و سایر کارکنان در مدرسه، احساس شخصیت می کنند، امنیت خاطر دارند، حرمت یکدیگر را نگه می دارند، به مدرسه علاقمندند، تمایل به همکاری با هم دارند، حداکثر توانایی و قدرت خود را به کار می بندند و در اداره مدرسه به مدیر کمک می کنند.
2-  برقراری ارتباط موثر با شاگردان ـ لازم است مدیران به صورت های مختلف با شاگردان در تماس باشند. از طریق حضور در مراسم صبحگاهی، در کلاس های درس و حتی ضرورت دارد که ساعاتی از هفته را برا تماس با دانش آموزان اختصاص دهند و از استعدادها و قدرت های دانش آموزان در اداره مدرسه به جا و به اندازه استفاده کنند.
3-  اختصاص محلی مناسب برای ادای نماز ـ برقراری نیایش با ایزد متعال و توجه به رشد و تقویت فضایل اخلاقی در مدرسه، مکانی مناسب را برا معلمان و دانش آموزان می طلبد که این مهم باید همواره مورد توجه مدیران قرار گیرد.

دوره راهنمایی تحصیلی
این دوره از سال تحصیلی 51-1350 در سراسر کشور آغاز گردیده است. مدت تحصیل در این دوره 3 سال است و قبول شدگان دور پنج ساله ابتدایی طبق شرایطی در دوره راهنمایی ثبت نام می کنند و معمولاً گروه سنی 13-11 ساله در آن تحصیل می کنند. در اسناد و مدارک مربوطه در مورد نام و اهداف این دوره آمده است که:
امور راهنمایی از نظر تربیتی، خاص یک دوره تحصیلی معین نیست و مفهوم راهنمایی باید در همه سطوح تعلیمات رسمی مورد توجه قرار گیرد ولی از نظر تاکید در مسئله شناخت استعدادها و لزوم راهنمایی نوجوانان، این دوره مرحله دوم تعلیمات و هدایت نوجوانان می باشد و لذا این دوره را، دوره راهنمایی تحصیلی نامیده اند. اهداف مهم این دوره عبارتند از:
ـ پرورش فضایل اخلاقی و معنوی دانش آموزان
ـ کمک به ایجاد و پرورش عادت به نظم و تربیت و تفکر علمی که از دوره پنج ساله ابتدایی آغاز شده است.
ـ افزایش تجارب و معلومات عمومی دانش آموزان برای بهتر زیستن در اجتماع
ـ تشخیص استعدادها و رغبت های فردی دانش آموزان در رشته های نظری، فنی و حرفه ای و راهنمایی آنان در مراحل بعدی تحصیل به رشته های مختلف برحسب استعداد و احتیاجات کشور.

اهداف دوره راهنمایی تحصیلی
در راستای رسالت و ماموریت آموزش و پرورش و جهت دهی به رشد همه جانبی دانش آموزان بر پایه تعلیم و دستورات دین مبین اسلا، اهداف دوره راهنمایی تحصیلی به شرح زیر تعیین می شود. مدیران، برنامه ریزان و همه افرادی که در تعلیم و تربیت دانش آموزان نقشی بر عهده دارند، مکلفند در برنامه ریزی امور، سازماندهی فعالیت و انجام وظایف مربوط به گونه ای اقدام کنند که تا پایان دوره تحصیلی دستیابی دانش آموزان به اهداف تعیین شده ممکن باشد.
اهداف مصوب شامل اهداف اعتقادی، اخلاقی، علمی و آموزشی، فرهنگی هنری، اجتماعی، زیستی، سیاسی، اقتصادی به شرح زیر می باشد:
1-    اعتقادی
ـ اصول دین را باور دارد و بر مبنای آن عمل می کند.
ـ خدا را به دلیل ربوبیت شایسته اطاعت می داند.
ـ با انبیا و ائمه معصومین آشنایی دارد و به مطالعه زندگی آنها علاقه نشان می دهد.
ـ با ولایت فقیه آشنایی دارد و به رابطه آن را با امامت می داند.

به رعایت تولی و تبری توجه دارد.
ـ با اولیای دین، بزرگان و شخصیت های اسلامی آشنایی دارد و به مطالعه زندگ آنها علاقه نشان می دهد.
ـ قیامت و حساب در آن روز را باور دارد و خود را در رابطه با اعمالش در نزد خداوند مسئول می داند.
ـ نماز را مهم ترین راه ارتباط با خدا می داند و به خواندن نمازهای پنج گانه عادت کرده است.
ـ قران را صحیح قرائت می کند و با برخی از قصص آن آشناست.
ـ با تاریخ صدر اسلام آشناست و به آن علاقه نشان می دهد.
ـ فروع دین را می داند
ـ می تواند از رساله عملیه خاص سنین خود استفاد کند.
ـ احکام تقلید را می داند و مرجعی برا خود انتخاب کرده است.
ـ به انجام امر به معروف و نهی از منکر علاقه نشان می دهد.
ـ معنای جهاد و شهادت را می داند و به حضور در صحنه های دفاع از دین علاقه نشان می دهد.
ـ زمان ها و مکان های مقدس را می شناسد و به وظیفه خود در مقابل آنها عمل می کند.
ـ در مسجد با رغبت حضور می یابد و در برنامه های عبادی، فرهنگی و اجتماعی آن شرکت  فعالانه دارد.

1-    اخلاقی
ـ راستگو، امانت دار و رازنگهدار است.
ـ به ارزش های اخلاقی علاقه نشان می دهد.
ـ به ارزشها و توانایی های خود آگاه است و سعی در پرورش آنها دارد.
ـ دختری عفیف و با حیا و پسری شجاع و غیور است.
ـ اطاعت از والدین را وظیفه می داند.
ـ برای انجام کارهای خود شخصاً اقدام می کند و خود را از مشورت دیگران بی نیاز نمی داند.
ـ به دیگران کمک می کند و در رفع ضعف های آنها می کوشد.
ـ از لباس های مناسب اسلامی ایرانی استفاده می کند.
ـ اوقات فراغت خود را با فعالیت های مناسب پر می کند.
ـ وضع ظاهر خود را با توجه به موازین دینی و اجتماع مرتب می کند.
ـ توانایی عفو کردن دیگران در او به وجود آمده است.
ـ با دقت در اعملا خود نسبت به دیگران زمینه اشتباه و خطای آنها را در مورد خود از بین می برد.
ـ رعایت احترام به دیگران را در صحبت با آنها لازم می داند و با جملات احترام آمیز سخن می گوید.
ـ کاری از دیگران خواستن را مگر در صورت ناچاری امری ناپسند می داند.
ـ به پیشرفت کشور خود و هموطنانش اهمیت می دهد و یکپارچگی ملی را با ارزش می داند.
ـ استفاده از تجربه بزرگترها را برای پیشرفت خود و دیگران لازم می داند.
ـ قبل از عمل فکر می کند.
ـ به انتقاد از خود و دیگران اهمیت می دهد.
ـ خوب را از بد تشخیص می دهد و گرایش به خوی دارد.
ـ رفتاری متعادل دارد و سعی می کند بر احساسات خود تسلط یابد.
ـ به رعایت نظم و انضباط عادت کرده است.
ـ رعایت قانون را برا حفظ حقوق همه لازم می داند.

3ـ علمی و آموزشی
ـ نسبت به پدیده های علمی، محیطی و تجربی حساس است و ارتباط آنها را درک می کند.
ـ اطلاعات لازم را در حوزه های علوم طبیعی، انسانی و اجتماعی کسب کرده و به نقش علوم و کاربرد آنها در پیشرفت جامعه آگاه است.
ـ با زبان و ادب فارسی مانوس است و در کاربرد مهارت های زبان و استفاده از متون ساده ادبی توانایی دارد.
ـ مهارت های پایه را در ریاضیات می داند و با نقش و کاربرد آن در زندگی و پیشرفت سایر علوم آشناست.
ـ با زبان عربی برای فهم بهتر قرآن و احادیث و ادعیه و ادبیات فارسی تا حدودی آشناست.
ـ با یک زبان خارجه در حد توانایی مکالمه ساده و روزمره آشنایی دارد
ـ می تواند از رسانه ها ارتباطی برای کسب اطلاعات استفاده کند.
ـ جامعه خود و مشاغل آن را تا حدی می شناسد و برای زندگی در جامعه مهارت کافی دارد.
ـ نسبت به کاربرد علم  در بهبود روش های انجام کار آگاه است.
ـ روحیه علمی، قدرت استدلال و تفکر انتقادی و خلاق دارد.
ـ نحوه یادگیری خود را می فهمد.
ـ شیوه صحیح مطالعه و تحقیق را می داند.
ـ به تفکر و مباحثه علاقمند است و با روش تحقیق آشنایی عملی دارد.

4ـ فرهنگی هنری
ـ با استعدادهای خود آشناست و سعی در پرورش آنها دارد.
ـ ابعاد زیبایی را در مخلوقات الهی توصیف می کند.
ـ از مشاهده و بررسی آثار هنری لذت می برد.
ـ با استعدادهای هنری خود آشناست و سعی در پرورش آنها دارد.
ـ از تجارب و دستاوردهای فرهنگی دیگران استفاده می کند و از تقلید کورکورانه اجتناب می ورزد.
ـ با برخی از هنرهای اسلامی و ایرانی آشناست.
ـ به مطالعه متون ادبی و فرهنگی علاقمند است.
ـ با فرهنگ و آداب و سنن مطلوب جامعه آشناست و نسبت به آنها احساس تعهد می کند.
ـ آثار هنری و فرهنگی را با توجه به تاثیرات آنها در رشد انسان بررسی می کند.

5ـ اجتماعی
ـ وظایف خود را در مقابل خانواده، دوستان و همسایگان رعایت می کند.
ـ نظرات اصلاحی دیگران را در مورد خود جویا می شود و از آنها استفاده می کند.
ـ برای گرفتن حق خود و دیگران تلاش می کند.
ـ در انجام کارها از دیگران کمک می گیرد و به دیگران نیز کمک می کند.
ـ در کارهای گروهی و اجتماعی شرکت می کند و به اهمیت نقش رهبری و وظایف اعضا واقف است.
ـ برای کسب موفقیت تلاش می کند و از موفقیت های دیگران نیز شاد می شود.
ـ به اهمیت قانون واقف است و رعایت آن را مفید و ضروری می داند.
ـ به وظایف و مسوولیت های خود آگاه و نسبت به انجام آنها پایبند است.
ـ به کسانی که مسوولیت خود را انجام نمی دهند با شیوه مناسب تذکر می دهد.
ـ موفقیت های جامعه خود را در صحنه های بین المللی ارج می نهد.
ـ با معنی ایثار آشناست و در موقع لزوم از خود گذشتگی نشان می دهد.
ـ در برابر خدمت دیگران قدرشناس است و از آنها تشکر می کند.
ـ نقش زن و مرد را در خانواده و اجتماع می داند.
ـ خدمت کردن به مردم و میهن را وظیفه می داند.

6ـ زیستی
ـ کارکرد و وظایف اعضای بدن را می شناسد و تناسب آنها را حفظ می کند.
ـ با بهداشت فردی و اجتماعی آشناست و آن را رعایت می کند.
ـ در حفظ و احیای محیط زیست کوشش می کند.
ـ برای حفظ سلامتی خود ورزش می کند و در رشته ورزشی مورد علاقه خود دارای مهارت نسبی است.
ـ با کمک های اولیه آشنایی دارد و می تواند از آنها در مواقع لزوم استفاده کند.
ـ برخی از بیماری ها و عوامل بیماری زا را می شناسد و راه های پیش گیری از آنها را می داند.
ـ نقش تغذیه را در حفظ و سلامت بدن می داند و با تغذیه مناسب سلامتی خود را حفظ می کند.

7ـ سیاسی
ـ سلسله مراتب حاکمیت در نظام جمهوری اسلامی را می داند.
ـ تفاوت حکومت دینی مبتنی بر ولایت فقیه را با سایر حکومت ها می داند.
ـ با تاریخ سیاسی ایران معاصر و مبارزات سیاسی بنیانگذار جمهوری اسلامی آشنایی دارد.
ـ نسبت به سرنوشت مسلمانان جهان حساس است.
ـ راه های حفظ استقلال، آزادی و عدم وابستگی را می شناسد.
ـ با فعالیت های سیاسی و شیوه مبارزه پیامبران و ائمه معصومین (ع) در دفاع از حق آشناست.
ـ دارای روحیه سلحشوری و دفاع از کیان کشور اسلامی است.
ـ با انتخابات و نقش آرای عمومی در جامعه آشناست.
ـ در مواجهه در با تبلیغات دشمنان میهن اسلامی از خود هوشیاری نشان می دهد.
ـ اهمیت وحد و امنیت ملی را درک می کند.
ـ نقش مردم و دین را در حکومت می داند.

8ـ اقتصادی
ـ ارزش کار را برای بهبود وضعیت فردی و اجتماعی می داند.
ـ در حفظ وسایل خود می کوشد و با ترمیم آنها حداکثر استفاده را از آنها می کند.
ـ اهمیت آمادگی برای کار بیشتر و پرهیز از راحت طلبی را در پیشرفت اقتصادی جامعه می داند.
ـ نسبت به حفظ و توسعه منابع اقتصادی ملی و منطقه ای خود حساس است.
ـ مالکیت دیگران را محترم می شمارد و نسبت به رعایت آن حساس است.
ـ به نقش مشاغل و حرف در زندگی فردی و اجتماعی آگاه است.
ـ منابع اقتصادی کشور و محیط زندگی خود را می شناس و نقش آن را در رفاه عمومی می داند.
ـ احکام اقتصادی را می داند و در حد وظیفه به آنها پایبند است.
ـ برای حمایت از تولیدات داخلی، استفاده از آنها را بر کالاهای مشابه خارجی ترجیح می دهد.
ـ به مشارکت در فعالیت های اقتصادی علاقمند است.

شرایط ثبت نام در دوره راهنمایی تحصیلی
طبق آیین نامه اجرایی مدارس ضوابط ثبت نام در دوره راهنمایی تحصیلی عبارت است از:
1-    در مناطق شهری حداکثر سن ثبت نام در پایه های اول، دوم و سوم به ترتیب 14، 15 و 16 سال تمام است.
2-  در مناطق روستایی و عشایری حداکثر سن ثبت نام در پایه های اول، دوم و سوم راهنمای تحصیلی 16، 17 و 18 سال تمام است.
3-    ارایه کارنامه قبولی سال پنجم ابتدایی برای ورود به سال اول راهنمایی و سال قبل برای ثبت نام  در سال بعد

شرایط اختصاصی مدیران مدارس راهنمایی تحصیلی
طبق آیین نامه نحوه انتصاب مدیران و مسوولان آموزش و پرورش مدیران مدارس راهنمایی تحصیلی باید واجد یکی از شرایط ذیل باشند:

1-    داشتن مدرک تحصیلی لیسانس یا بالاتر با حداقل 3 سال سابقه آموزشی یا تربیتی
2-    داشتن مدرک تحصیلی فوق دیپلم در یکی از رشته ها راهنمایی تحصیلی با حداقل 5 سال سابقه آموزشی یا تربیتی

30 پیشنهاد در اداره مدارس راهنمایی تحصیلی
مدیران مدارس راهنمایی برای توفیق در مدیریت خود لازم است موارد زیر را مورد توجه قرار دهند (صافی، احمد، مدیریت در مدارس، 1377، ص 72)
1-  خصوصیات زیستی، روانی و اجتماعی دانش آموزان دوره راهنمایی تحصیلی را بشناسد و در برنامه ریزی آموزشی و پرورشی آنان به این خصوصیات توجه کنند.
2-    اهداف دوره راهنمایی تحصیلی را به خوبی بشناسد و همه کارکنان مدرسه را با هدف های این دوره، آشنا  سازند.
3-    به همه کارکنان مدرسه احترام بگذارند و از راههای ممکن تکریم شخصیت آنان اهمیت دهند.
4-  به اظهار نظر کارکنان مدرسه احترا بگذارند و از پیشنهادهای سازنده آنان به منظور بهسازی امور آموزشی و پرورشی مدرسه استفاده کنند.
5-  با مطالعه دقیق آیین نامه آموزشی و اجرایی مدرسه با شرح وظایف خود و سایر کارکنان مدرسه آشنا شوند و وظایف هر یک از همکاران خود را به آنان ابلاغ کنند.
6-    روحیه هر یک از کارکنان اداری و آموزشی مدرسه خود را بشناسند و در تقویت روحیه آنان بکوشند.
7-  به خود آگاهی و خودسنجی و مدیریت بر خود اهمیت دهند و همواره در جهت تقویت صفات مثبت و تضعیف صفات منفی خود بکوشند.
8-  با بهره گیری از روابط انسانی موثر و ابتکار و نوآوری های خویش، فضای مدرسه را بر فضای سالم و محیطی گرم، صمیمی و بالنده مبدل سازند.
9-  از کلام نافذ، دلنشین در ارتباط با شاگردان و کارکنان اداری و آموزشی مدرسه استفاده کنند و پیوند بین خود و آنان را از این طریق همواره مستحکم سازند.
10-از امکانات فیزیکی و منابع مادی مدرسه خود به خوبی آگاه شوند و سعی کنند از آنها حداکثر استفاده را به عمل آورند.
11-خاضع، صادق، خونگرم و صمیمی باشند و در جهت ایجاد رضایت کارکنان مدرسه بکوشند.
12-کارکنان تازه وارد را با اوضاع مدرسه آشنا کنند و اطلاعات لازم در مورد موفقیت فیزیکی، انسانی و آموزشی مدرسه را در اختیار آنها قرار دهند.
13-شنونده خوبی باشند و به مشکلات دانش آموزان و کارکنان مدرسه به دقت گوش دهند و در حل این مشکلات از خود آنان، مسوولان اداره و متخصصان کمک بگیرند.
14-با اصول احکام بر مدیریت و اخلاق اسلامی در رفتار سازمانی آشنا باشند و در عمل آنها را بکار بندند.
15-امور مدرسه خود را بین کارکنان به خوبی تقسیم کنند و ارتباط هر یک از آنان را از نظر سلسله مراتب سازمانی مشخص سازند.
16-در انتخاب و به کارگماری و تقسیم بندی بین کارکنان اداری و آموزشی مدرسه خود از معیارهای هنر، علم، تجربه و اخلاق استفاده کنند.
17-به مفاهیم و تعاریف و اهداف تعلیم، تربیت، تزکیه در مدارس راهنمایی واقف باشند و از سه رکن ایمان، علم و عمل در مدرسه خوداستفاده کنند و فضای مدرسه را برا ارتباط دانش آموزان و کارکنان مدرسه با اخلاق حسنه آماده سازند.
18-با نظریه های یادگیری، اصول برنامه ریزی آموزشی و درسی، روش های کلی تدریس و طراحی آموزشی آشنا شوند و در فرآیند آموزش و پرورش مدرسه و رهبری آموزشی خود معلمان را به استفاده از این اصول و نظریه ها ترغیب کنند.
19-به هنگام تصمیم گیری در هر یک از امور مدرسه خود سعی کنند اطلاعات جامعی به دست آورند و برای اخذ تصمیم مناسب با همکاران خویش مشورت کنند.
20-با قوانین و مقررات آموزش و پرورش به ویژه مقررات مدرسه خود آشنایی داشته باشند و بدانند که این مقررات برای تسهیل امور آموزشی و اداری وضع شده است و از آنها در جهت انتظام امر مدرسه و تحقق اهداف آن استفاده کنند.
21-به آموزش خانواده و برنامه ریزی دراین زمینه دست دهند و والدین دانش آموزان را با اصول و روش های تعلیم و تربیت و رفتار صحیح با فرزندان خود آشنا کنند.
22-از والدین دانش آموزان برای آشنایی و آگاهی از امور مدرسه دعوت کنند و از مشارکت آنان در بهبود کمی و کیفی واحد آموزشی خود استفاده نمایند.
23-برای برقراری ارتباط موثر با دانش آموزان مدرسه، ساعات خاصی از برنامه هفتگی خود را به این امر اختصاص دهند و سعی کنند در تابلوی اعلانات مدرسه، این زمان را به اطلاع آنان برسانند.
24-شوراها و انجمن های واحد آموزشی خود را به موقع تشکیل دهند و با رهبر و بهره گیری از روش آزادمنشانه، زمینه را برای اظهای نظر و تشریک مساعی شرکت کنندگان مساعد سازند.
25-کارکنان تازه وارد را با خصایص و امکانات مدرسه خود آشنا سازند و در شوراها با جلسه های عمومی مدرسه آنان را به همکاران خود معرفی کرده، با حضور در کلاس به اتفاق معلمان جدید، دانش آموزان را از ویژگی ها و سوابق تحصیلی این معلمان آگاه سازند و از این طریق، پیوندی مستحکم و ارتباطی موثر بین آنان برقرار کنند.
26-به آموزش توام با عمل در مدرسه خود اهمیت داده، سعی کنند ابزار و تسهیلات لازم را برای تحقق این امر در مدرسه فراهم سازند و معلمان را به استفادهاز وسایل کمک آموزشی، آزمایشگاه و کارگاه تشویق و ترغیب کنند.
27-با ارایه طرح های مختلف در زمینه بازدید از موزه ها، کتابخانه ها، موسسات صنعتی، کشاورزی و بازرگانی، انجام مسابقات هنری، علمی و ادبی، ایجاد نمایشگاه ها، انتشار روزنامه های اداری و ... شرایط را برا بروز استعدادها و ابتکارات دانش آموزان و کارکنان مساعد سازند.
28-کارکنان اداری و آموزشی را با مفاد آیین نامه ها و بخشنامه های واصله آشنا کرده، آنان را به رعایت مقررات تشویق کنند.
29-برای اجرا برنامه های مذهبی، امور بهداشتی، ورزشی و سایر برنامه های تربیتی مدرسه، طرح های مناسب تهیه کرده، تسهیلات لازم را در جهت تحقق این طرح ها فراهم سازند.
30-به کنترل و ارزشیابی امور مدرسه اهمیت دهند و از این طریق نقاط ضعف و قوت واحد آموزشی خود را بشناسند و براساس نتایج ارزشیابی به تشویق و قدردانی از دانش آموزان و کارکنان مدرسه اقدام کنند. همچنین پیشرفت های کیفی و کمی مدرسه خود را از طریق رسم نمودارهای مناسب، تشکیل نمایشگاه های گوناگون، انتشار بروشورهای مختلف و ... در معرض دید دانش آموزان به کارکنان مدرسه، اولیا و مسوولان آموزش و پرورش قرار دهند.

برنامه ها درسی و کتاب های درسی
در این دوره حداقل 30 ساعت درس در هفته درسال های اول و دوم و سوم مطرح است و مواد درسی عبارتند از: قرآن و تعلیمات دینی، عربی، زبان خارجی، ادبیات فارسی، علوم تجربی، ریاضیات، ورزش، آمادگی دفاعی، هنر، علوم اجتماعی و حرفه و فن. برای اکثر دروس کتاب خاصی وجود دارد.
دبیران این دوره در مراکز تربیت معلم فوق دیپلم در رشته های نختلف تحصیل نموده و آماده می شوند. در پایان این دوره، دانش آموزان در امتحان نهایی شرکت نموده و در صورت توفیق به آنان گواهینامه دوره راهنمایی تحصیلی داده می شود.
معمولاً به دانش آموزان می باید اطلاعات تحصیلی و شغلی برای انتخاب رشته تحصیلی داده شود. همچنین پس از اتمام دوره، به هر یک توصیه نامه تحصیلی که نشانگر رشته تحصیلی مناسب نوجوانان است، داده می شود.

                                      دوره آموزش متوسطه
بعداز انقلاب اسلامی در موردتغییریااصلاح نظام آموزش وپرورش ایران مطالعات گسترده ای صورت گرفته است وازطرف شورای عالی انقلاب فرهنگی ، شورایی تحت عنوان ( شورای تغییربنیادی نظام آموزش وپرورش ) درسال 1364 ایجادگردیده وحاصل مطالعات این شورا درسال 1367تحت عنوان ( طرح کلیات نظام آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران ) تهیه شد . کلیات این طرح درشورا عالی انقلاب فرهنگی مورد تایید قرارگرفته وشورای دیگری برای تدوین طرح های تفضیلی وتهیه برنامه ها ی اجرایی لازم پیشنهاد شد.
درسال 1369 وزارت آموزش وپرورش با استفاده از مطالعات جدیدی که درراستای تغییر نظام صورت می گرفت به دلایل متعدد ازجمله مسایل و تنگناهای آموزش وپرورش متوسطه ( طرح جدید آموزش متوسطه ) را تهیه نمود.
این طرح دردی ماه 1369 به تصویب شورای انقلاب فرهنگی رسید وازسال تحصیلی 72- 1371 درتعدادی از دبیرستان های کشور به مورداجرا گذارده شد . دروس متوسطه شامل دروس مشترک ، دورس اختصاصی وتعدادی دورس اختیاری خواهد بود .
اهداف دوره متوسطه
درراستای رسالت و ماموریت آموزش و پرورش و جهت دهی به رشد همه جانبه دانش آموزان برپایه تعالیم و دستورات دین مبین اسلام ، اهداف دوره متوسطه به شرح زیر تعیین میشود. مدیران ،برنامه ریزا ن وهمه افرادی که درتعلیم وتربیت دانش آموزان نقشی برعهده دارند، مکلفنددربرنامه ریزی امور ، سازماندهی فعالیت ها وانجام وظایف مربوط به گونه ای اقدام کنند که تاپایان دوره تحصیلی دستیابی دانش آموزا ن به اهداف تعیین شده ممکن باشد .
اهداف مصوبه شامل اهدال اعتقادی ، اخلاقی ، علمی وآموزشی ، فرهنگی هنری ، اجتماعی ، زیستی ، سیاسی ، اقتصادی به شرح زیر می باشد :
1-    اعتقادی
1-    به اصول اعتقادی و مبانی و دینی و احکام اسلامی پای بند است .
2-    باسیر تکاملی ادیان آشنا است وازاصول خودبا استدلال دفاع میکند
3-    درکارها با اتکال به خداوند وبااعتقاد به او عمل میکند .
4-    بازندگی انبیاء و ائمه معصومین  (ع) آشنا است و رفتار آنان را الگو قرار می دهد.
5-    بافلسفه تولی وتبری آشنایی دارد ونسبت به رعایت آن از خود حساسیت نشان می دهد.
6-    حاکمیت ولایت فقیه رایک اصل قطعی اسلامی می داندو قدرت تبیین و استدلال درمورد آن رادارد.
7-    بازندگی اولیاء دین، بزرگان و شخصیت های اسلامی آشنا است واز تجارب آنها درزندگی خود بهره می جوید .
8-    نماز را ستون دین دانسته و آن رادراول وقت میخواند .
9-    تا آنجا که ممکن است قران تلاوت می کند وبامفاهیم و تفاسیر برخی آیات آشنا است.
10-رساله عملیه استفاده می کند.
 11- برای زندگی دنیوی واخروی خود برنامه ریزی میکند .
12- انجام آگاهانه تکلیف دربرابر خداوند را وظیفه می داند .
13- امر به معروف و ناهی از منکر است .
14- روحیه جهادگری داردو شهادت را سعادت می داند .
15-  به انجام مستحبات رغبت نشان میدهد واز مکروهات پرهیز میکند.
16- حضور در مسجد و شرکت درمحافل ومراسم مذهبی و اجتماعی را وظیفه دینی میداند .
2- اخلاقی
1- از عوامل گناه و لغزش دوری می جوید.
2- ارزش ها و ضد ارزش ها را تشخیص میدهد وبه پاسداری از ارزش ها پای بند است .
3- از توانایی های خود به درستی استفاده میکند.
4- دررفتار و گفتار خود به رعایت حیا و عفت پای بند است .
5- اطاعت از والدین را وظیفه خود میداندو دیگران را نیز به اطاعت از آنها تشویق می کند .
6- برا ی انجام کارهای خود برنامه ریزی میکند .
7- انجام کارخیر رادرراه خدا عبادت می شمارد.
8-افکار و اعمال ناپسند رادر شان خود نمی داند واز انجام آن خودداری می کند.
9- از لباسهای مناسب اسلامی و ایرانی استفاده می کند .
10- با دور اندیشی آینده بهتری می سازد .
11- موازین دین و اجتماعی رادر آراستگی ظاهری رعایت می کند و نسبت به ترویج آن اهتمام دارد.
12- دیگران رابا توانایی هایشان می شناسد وعیب جویی رایک ضد ارزش می داند .
13- انتقاد پذیری و نقد توام با حسن نیت را با اهمیت و زمینه پیشرفت می داند.
14- کمک به دیگران رابر کمک خواستن از انها ترجیح میدهد ودر ترویج روحیه اقدام شخصی می کوشد .

- برای پیشرفت کشور و راحتی هموطنانش تلاش می کند و آسایش و امنیت مردم را نتیجه وحدت و یکپارچگی می داند.
16- رفتار و اعمال خود را برپایه عقل و فکر ارزشیابی و انتخاب میکند .
17- رفتاری متعادل داردو به احساسات خود مسلط است .
18- قوانین و مقررا ت رارعایت  می کند ودر ترویج آن می کوشد.
3- علمی و آموزشی
1- پدیده های ساده علمی ، تجربی و محیطی و ارتباط آنها رادرک میکند .
2- در حوزه های علوم طبیعی ، اجتماعی وانسانی اطلاعات کافی داردو می تواند درزندگی از آنها استفاده کند.
3- کتابهای نوشته شده به زبان فارسی راروان می خواند وبه این زبان خوب تکلم می کند .
4- آیین نگارش فارسی را می داند و میتواند به این زبان ، گزارش و مقاله بنویسد .
5- در استفاده از ریاضیات برای حل مسائل خود و جامعه مهارت دارد.
6ـ زبان عربی را در سطح درک معنی برخی از سوره قرآن، احادیث ، اذکار نماز ودعاهای متداول   میداند واز دانش خود درزبان عربی فهم بهتر متون ادب فارسی استفاده می کند .
7- با حداقل یک زبان خارجه درحد توانایی ارتباط با دیگران آشنایی دارد.
8- ارزش اطلاعات همه جانبه و صحیح را می داند ودر استفاده از ابزارهای جدید ارتباطی مهارت دارد.
9- برای زندگی وکار درجامعه و تحصیل دردوره های بالاتر مهارت های لازم را دارد.
10- با اعتقاد به تاثیر علم درانجام درست کارها ،فن آوری مناسب را به خدمت می گیرد .
11- با توجه به توانایی های خود ونیاز جامعه می تواند انتخاب شغل کند .
12-جریان یادگیری خود را هدایت می کند .
13-به تفکر و مباحثه علاقمند است وبا ارزش تحقیق آشنایی عملی دارد.
4-فرهنگی هنری
1- برای فراگیری هنر مورد علاقه خود ، تلاش میکند .
2- دستاوردهای فرهنگی هنری جامعه ایرانی را جزیی از هویت ملی خویش می داند.
3- جنبه هایی از هنر مورد علاقه خودرادرانجام فعالیت ها بکار می بنددوزیباترین لحظه ها و پدیده ها را به کمک هنر ثبت می کند .
4- به شناخت خصوصیات بر جسته هنری وفرهنگی ملل علاقمند است ودر نقد آنها از تجارب و دستاوردهای فرهنگی کشور خود و دیگر کشورها استفاده می کند.
5- با مفاخر فرهنگ وهنر آشنا است واز آنها استفاده می کند .
6- به مطالعه تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلام ، ایران وجهان علاقمند است .
7- به زبان و لهجه بومی و محلی خود علاقمند است .
8- آثار فرهنگی وهنری راارزیابی و فرهنگ وهنر اصیل را تشخیص می دهد.
9- به نقش مهم زبان فارسی درایجاد ارتباط ووحدت فکری و فرهنگی ایرانیان واقف وبا آثار برجسته ادب فارسی مانوس است .
5- اجتماعی
1- برای تقویت ارتباطات عاطفی و اجتماعی خانواده ، همسایگان ودوستان تلاش می کند .
2- با ارزش صله ارحام آشنا است و خانواده را به انجام آن تشویق میکند .
3- اهمیت تشکیل خانواده را می داند وبا ویژگی های خانواده متعادل آشنا است .
4- خداوند را منشاء حق وعدالت می داندودربرقراری حق وعدالت تلاش میکند.
5- برای حفظ و توسعه یکپارچگی دراجتماع، تلاش میکند.
6- نسبت به دیگران خیرخواه است وآنان رااز انجام کارهای نادرست نهی مبکند.
7- مصالح جامعه رابر مصالح فردی ترجیح می دهد و قانون رابرتر از تمایلات فردی و گروهی می داندوآن رارعایت میکند.
8- به رعایت حقوق دیگران پای بند است .
9- درفعالیت های اجتماعی آگاهانه وبا علاقمند ی شرکت می کند.
10- مسئولیت های افراد را دراجتماع درک می کند و نسبت به آنها از خود رفتار مناسب نشان می دهد.
11- درارتباط با نظرات و عقاید دیگران با سعه صدر برخوردمی کند.
12- با برنامه های توسعه آشنا است وبرای تحقق اهداف آن می کوشد.
13- ایثارراارزش می داند وهرزمان مصالح جامعه اسلامی اقتضاکند از خود گذشتگی نشان می دهد.
14- درراه خدمت به میهن و مردم داوطلب بوده واز خود گذشتگی نشان می دهد.
6- زیستی
1- کارکرد ووظایف اعضای بدن را می شناسد وباانجام فعالیت های ورزشی، سلامت و تناسب آنها را حفظ می کند.
2- با بهداشت فردی و اجتماعی وروانی و تاثیر آنهابرسلامت جامعه آشنا است واصول آن را رعایت میکند.
3-درحفظ واحیای محیط زیست فعالانه مشارکت می کند .
4- برای ارتقاء سطح خود دررشته ورزشی مورد علاقه تلاش می کند.
5- با کمک های اولیه آشنایی دارد ودر مواقع بروز حوادث می تواند به یاری آسیب دیدگان بشتابد .
6- علائم برخی از بیمارها وراههای پیش گیری ودرمان آنها رامی داند.
7- سیاسی
1ـ مبانی حاکمیت در نظام جمهوری اسلامی ایران را می داند و به آن اعتقاد دارد.
2ـ نظام های حکومتی جهان را می شناسد و آن را نقد می کند.
3ـ آثار مثبت حکومت دینی و ولایت فقیه را در سعادت دنیا و آخرت می فهمد.
4ـ با جغرافیای سیاسی ایران و کشورهای اسلامی آشنا است و تفاوت های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آنها را می داند.
5ـ برای حفظ استقلال، آزادی و عدم وابستگی از خود گذشته و ثابت قدم است.
6ـ با قانون اساسی و اصول آن آشنا است
1-    روحیه سلحشوری دارد و برای حفظ کیان اسلام و ایران از خودگذشتگی نشان می دهد.
2-    با شیوه های استعمار نوین آشنا است و راههای مقابله با آن را می داند.
3-    شیوه های تبلیغی دشمنان را می شناسد و در مقابل آنها عکس العمل مناسب نشان می دهد.
10ـ حفظ وحدت و یکپارچکی جامعه را لازمه امنیت ملی می داند و برای تحقیق آن تلاش می کند.
11ـ برای ایجاد زمینه های وحدت مسلمین و رهایی مستضعفین احساس مسئولیت می کند.
12ـ به انجام فعالیت های سیاسی به عنوان تکلیف دینی و ملی پای بند است و مسایل سیاسی را تحلیل می کند.
13ـ با معنای انتظار آشنا است و وظایف مسلمین را در زمان غیبت از لحاظ مبارزات سیاسی می داند.
8ـ  اقتصادی
1ـ کار را عبادت می شمارد و از تن پروری و راحت طلبی دوری می جوید.
2ـ از وسایل خود به خوبی نگهداری می کند و از تجمل گرایی و مصرف زدگی دوری می جوید.
3ـ با عشق و علاقه، پیگیر و سخت کوش وظایف شغلی خود را به خوبی و درست انجام می دهد.
4ـ با منابع اقتصادی کشور، منطقه و جهان آشنایی دارد و برای توسعه آنها تلاش می کند.
5ـ حقوق مالکیت فردی و اجتماعی را می داند و رعایت می کند.
6ـ مشاغل مولد و مشروع جامعه خود را می شناسد و برای دستیابی به آنها تلاش می کند.
7ـ برای ارتقاء سطح اقتصادی خانواده تلاش می کند.
8ـ احکام اقتصادی اسلام را می داند و در حد وظیفه به آنها پای بند است.
9ـ راههای کسب و استمرار استقلال اقتصادی کشور را می داند.
10ـ منابع مادی و ثروت های ملی را از آن خداوند و متعلق به همه نسلها می داند.
11ـ در فعالیتهای اقتصادی از علم اقتصاد استفاده می کند.
12ـ برای تقویت استقلال کشور، استفاده از تولیدات داخلی را  در مقایسه با کالاهایی مشابه خارجی افتخار می داند و در ترویج آن می کوشد.
13ـ مشارکت در فعالیتهای اقتصادی را وظیفه الهی، انسانی و ملی می داند.
شرایط ثبت نام در دوره متوسطه
طبق آئین نامه اجرایی مدارس شرایط تحصیل در دوره متوسطه عبارتست از:
1ـ در مناطق روستایی، عشایری و شهری دارا بودن حداکثر سن در پایه های اول، دوم و سوم متوسط و دوره پیش دانشگاهی به ترتیب 17، 18، 19؛ 20 سال تمام
2ـ حداقل سن تحصیل در مدارس بزرگسالان در دوره های راهنمایی و متوسطه به ترتیب 14 و 16 سال خواهد بود.
3ـ دارا بودن کارنامه قبولی سال قبل
شرایط اختصاصی مدیران مدارس متوسطه
طبق مفاد آئین نامه نحوه انتصاب مدیران و مسئولان آموزش و پرورش مدیران مدارس متوسطه باید واجد شرایط اختصاصی زیر باشند.
1ـ دارا بودن مدرک تحصیلی لیسانس یا بالاتر، یا حداقل چهار سال سابقه آموزشی یا ترتیبی برای دبیرستان ها
2ـ دارا بودن مدرک تحصیلی لیسانس یا بالاتر در یکی از رشته های فنی برای هنرستان های فنی و در یکی از رشته های حرفه ای برای هنرستان های حرفه ای و در یکی از رشته های کشاورزی برای استان های کشاورزی و داشتن حداقل 2 سال سابقه آموزشی یا ترتیبی.
وظایف عمده مدیران مدارس متوسطه
با توجه به ماهیت زیستی، اجتماعی و روانی دانش آموزان این دوره و ارتباط دوره متوسطه با دانشگاه و بازار کار، مدیران مدارس متوسطه وظایف متعدد و مهمی را بر عهده دارند که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: 1ـ وظایف مربوط به امور دانش آموزان
2ـ وظایف مربوط به امور آموزشی و امتحانی
3ـ وظایف مربوط به امور پرورشی
4ـ وظایف مربوط به امور معلمان و سایر کارکنان
5ـ وظایف مربوط به امور اداری، مالی و تدارکاتی
6ـ وظایف مربوط به  امور ساختمانی ـ تجهیزاتی، کارگاهی و آزمایشگاهی
7ـ وظایف مربوط به امور مربوط به همکاری مدرسه و اولیای دانش آموزان
8ـ وظایف مربوط به سازمانها و نهادهای گوناگون جامعه