مازرون(معرفی مازندران به زبان محلی)
|
· |
نیشته گا/مرکز
مازرون ره نیشته گا ساری هه سه. ونه جمعیت 500000 نفر ره بالغ وونه
مازندرون ر ِ خَله وقت پیش تبرستان گِتِنه،تبر در ز ِوون مازنی کوه معنی دِنه و تبرستان هِم کوهستان.پیش از ورود آریاییها به ایران دِله مردمونی در این منطقه ساکن بینه که و ِشونه تاپور و و ِشونه سرزمین ر ِ تاپورستان گِتِنه که به مرور تبرستان بَی یه.
به احتمال خَله زیاد در سده 7 ه.ق با حمله قوم مغول مازندرونِ نوم شِه جاره به تبرستان هِدائه.
یاقوت حموی(575-626، ه.ق) نخستین مورخی هَسه که واژه مازندرون ر ِ در شِه نوشته ها بکار بَوِرده و بَنویشته:
«نشانی از اینتا کلمه در کتابهای پیشین پیدا نَکِرده و نَدونّه که از چه زمانی معمول بَی یه.»
اما پیش از ياقوت و نيز در زمانِ وِ واژهی مازندران بهمعنی اَتّا سرزمين مشخص رايج بی یه و اين ناحيه ر ِ اساطير ايران دِله بيش از هر کِجه اسم وَردِنه، زيرا مازندران محل نمايش خَله از دلاوريهای قهرمان سيستانی يعنی رستم بی یه.
مازن در اوستا به ناحيهای گِنِنه که بر کنارهی دِريای مازندران قرار داشته و بعدها به مازندران مشهور بَی یه.
مازندرانی که رامشگرِ مازندرانی هنگام بَر ِسی ئَن به نزد کاووس توصيف هاکِرده، بِگذشته از زيادهرويهای شاعرانه، با طبيعت کنونی اين سرزمين نيز همانندی دارنه:
به بربط چوبايست بر ساخت رود برآورد مازنــــدرانی ســـــرود
که مازنـــدران شــــهر ما يـاد بـاد هميشه بر بــومــش آباد باد
که در بوستانش هميشه گُل است به کوه اندرون لاله و سنبل است
هوا خوشگوار و زميــــن پر نـــــــگار نه گرم و نه ســرد و هميشه بهار.
از اين رو بَتومّی بَوّیم که مازندران بخشی از ايرانزمين بی یه که شِه سِه شاهی داشته.
ابن اسفنديار گِته که، مازندران در اصل موزندران بی یه يعنی سرزمين يا ولايت کوهِ موز ِ دِله، موز هِم اَتِ کوهِ نوم هَسه که از گيلان تا نواحی لار، قصران و جاجرم ادامه پیدا کِنّه.
برخی از نويسندگان ماز ر ِ بهمعنی دربندها و دژهای مستحکمی دونّنه که بهدستور اسپهبد مازيار، قارنِ ریکا در گِذِرگاهها و نقاط سوق الجيشی کوهستان مازندران بِساتِنه و واژهی مازندران ر ِ بهمعنی رشتهی مازهای دِله دونّنه.
بعضی هِم گِنِنه کلمهی مازندران ر ِ از واژهی مارد که اَتّا از قبايل معروف نوم هَسه که اونجه ساکن بی نه، بَی تِنه.
اَتّی جور هِم، يعنی سرزمين ماردها و جايي که مارد اونجه سکونت داشته.
بههر حال تبرستان به تمام نواحی کوهستانی و زمينهای پست ساحلی بَئوت بونه، ولی واژهی مازندران نواحی پست ساحلی که از دلتای سفيدرود تا جنوب شرقی دريای مازندران امتداد دارنه ر ِ گِتِنه، تا اینکه به تمام نواحی کوهستانی و ساحلی مازندران بَو تِنه.
مورخان و دانشمندان دورههای پيش از ميلاد گِتِنه: ساکنان بومی مازندران مردها «آمردها» بی نه. مردها مَردِمونی چادرنشین و کوچگر بی نه و در سرزمينی زندگی کِردِنه که نيمهی شمالی آن دشتی هموار بی یه، وِشونه نيمهی جنوبیِ ولایت، جنگِلهای انبوه داشته و کوههای سنگی که بِگذِشتِن از اونجه خَله دشوار بی یه.زندگی مردها در چمنزارها، لای کهنسال ِ دار و شکاف سنگهای پَلی و پناهگاههای ديگری گِذِشته. وِشون در اثر نبرد مداوم با درندگان و حيوانات وحشی، روحيهای خشن و تند و سرکش داشتِنه و آیين ويژهای و ِشون دِله برقرار بی یه.
در حدود 5000 سال پيش بی یه که، تودههای گستردهای از مردمان «هند ـ اروپايي» از شمال يعنی شِه سرزمين به سوي جنوب کوچ هاکِردِنه.
از میون آرياها گروهی به سرزمين جنوب شرقی بَر ِسینه، «آرياهای هند» و گروهی به سمت هندوکش و گروهی «آرياهای ايرانی» به سوی فلات ايران سرازير بَی نه.
سرزمين خوارزم و کرانهی شرقی درياي مازندران، نخستين منطقهای بی یه که دستهای از آرياهای ايرانی از خاک ورگانا «گرگان» بِگذِشتِنه و بهسرزمين مردها بَر ِسینه. طبيعت سرسبز، دار، جويبارهای روان، پرندگان و حيوانات گوناگون اين سرزمين مورد پسند و ِشون قرار بَی ته و اينتا منطقه دِله سِکونت اختيار هاکِردِنه. آريايهای که تازه دشتِ دِله جا بَی تِنه، با بوميان نِساتِنه و بین و ِشون نبرد سَر بَیی ته، وِشون بَتونِستِنه بومیان رِ به کوهستانهای شمالی و مغرب بَوِرِن. آرياها، مردها ر ِ بربر «گريزان» و تور «زمخت و خشن» و دوا «پير و اهريمن» خونِّسِنه. چندی نِگذِشته که هوایِ رِطوبت خَله بَی یه و بيمارهای بومی هِم از سوی ديگر به آرياييها روآور بَی یه و تنبلی و بَمِردَن بر وِشون چيره بَی یه و اَی نَتونِسِنه بدون همکاری و کایر بوميان در و ِشونه سرزمین بَمونِن. اِتی بَی یه که نياز به مَردِمونِ بومی خَله بَی یه، دست از درگيری با وِشون برداشتِنه و در جريان زندگی هاکِردَن، نوعی همسازی و سازگاری فرهنگ بوميان و آرياييها پديد بِمو و یِواش یِواش با بِگذِشتَنه زمان و آميزش نژادی و بستگی خونی و خويشاوندي سرانجام نژاد نوين آريا ـ مردی پديد بِمو.
استرابون مَردِمونِ مازرونِ خَو ِر نِويسِنه که
«در بخشهای شمالی رشتهی البرز نخست گلها و کادوسيها(اسلاف گيلانيان و ديلميان) و آماردها جای داشتِنه و در برخی از هيرکانيان و سپس گروه پارتها زندگی کِننّه و همهی بخشهای شمالی اين منطقه بارآور هَسه. بخشی که بر شمال هَسه، اين بخشی کوهستانی و سرد هَسه و جايگاه کوهنشينانی بهنام کادوسیها و آماردها و تپورها و کورتهاو جز ايشان هَسه.»
در مازندران علاوه بر مردمانی که نژاد آريایی هَسِنه، مردمانی هم دَرِنه که نژاد ترکمن و مغول دارنِنه در سرزمينهای گنبدکاووس و بندرترکمن و بندرگوميشان دِله ساکن بَی نِنه.
از اواخر حکومت ساسانی، اقوام ترکمن و مغول آسيای مرکزی، گروه گروه بهنواحی شمال خراسان بِمونه و به مرور زمان قلمرو مراتع ييلاقی و قشلاقی شِه دامها ر ِ گسترش هِدانه و به شهرهای ايران نزديکتر بَی نِنه و گروهی از و ِشون به زندگی روستايي و شهر نشينی روی بییاردِنه.
ز ِوون مازِندِرونی(تبری) بازماندهی زبان ايرانيان قديم «پارسی ميانه» هَسه که نسبت به زبان فارسی نو ديرتر و خَله کمتر تحت تاثير ز ِوونهای بيگانه چون اعراب، مغول و تاتار که مدتی ايرانِ دِله حکومت کِردِنه، قرار بَی تِه.
تا سدهی پنج ه.ق واليان طبرستان بهخط پهلوی بَنویشتِنه و سکه بَزونه. دو کتيبه که به خط پهلوی در رسٍکت واقع در دودانگه و گنبد لاجيم سوادکوه بهدست بِمو مؤيد اَمه نظر هَسه.لهجه مازنی از نزدیکیهای رودسر در گیلان شروع بونه و تا مرکز استان گلستان ادامه دارنه و از جنوب هِم به مهدی شهر و سنگسر در استان سمنان و دماوند، فیروزکوه، قصران و... در استان تهران امتداد پیدا کِنّه.
اینتا رِ هم بَو وِم که زِوون مازِندِرونی با لهجههای گوناگون در اين خطه متداول هَسه. علاوه بر آن لهجههای گيلکی در غرب و لهجههای مهاجران کرد، در شرق مازندران رواج دارنه.
مازندرونِ مردم دلير، جنگجو و هوشيار ِنه. اهالی اين سرزمين از ديرباز در کسب شناخت و آگاهی و دانش کوشا بی نه. مازندرانیها در دوستی ثابتقدم و دربرابر گرفتاریها سختکوش و بیباکِنه.
از ديرباز زنان با مردان برای ادارهی کارهای زندگانی خود کایر کِردِنه. اهالی مازندران بهروشنايي و يا نور خورشید سوگند ياد کِنّنه و گِنِنه که:«به اين آفتاب خسته» و يا «اجاق گرم» و «اين سوی سليمان قسم.» از آداب کهن اين سرزمين که هزاران سال هَسه که همچنان پابرجاست، گرامیداشتن نوروز و تَش روشِن هاکِردَن شب چهارشنبه سوری، جشن فِردینه ماه شو، تیرماه سیزه شو، آبریزان، چله(یلدا) هَسه.
برگرفته از «http://mzn.wikipedia.org/wiki/%D96
رضا عبادي جامخانه دبير تاريخ وعلوم اجتماعي شهرستان نكا دانشجوي دوره دكتري تاريخ دانشگاه علوم وتحقيقات تهران-نکاتی پیرامون تاریخ -جغرافیا - اجتماعی - تحقیق وپژوهش -مازندران شناسی (نکا- ساری و...)-روش های تدریس -نمونه سوالها
